Nuk ka marrë përkrahje propozimi i deputetit shqiptar, Shaip Kamberi, që Parlamenti i Serbisë të formojë një Komision të posaçëm për përcaktimin e së vërtetës në rastet e vdekjes së 135 shqiptarëve në radhët e Armatës Popullore të Jugosllavisë (APJ) gjatë viteve ‘80.
Për propozimin e tij 7 deputetë kanë votuar për, 4 kundër dhe 164 nuk kanë marrë pjesë në votim.
Në fjalimin e tij, Kamberi ka theksuar se vdekjet e ushtarëve shqiptarë janë trajtuar nga autoritetet e atëhershme si “vetëvrasje”, “aksidente” apo incidente të izoluara, por familjet e viktimave dhe komuniteti shqiptar kanë ngritur dyshime të vazhdueshme për motive etnike dhe politike.
“Autoritetet shtetërore në Serbi kurrë nuk kanë pranuar zyrtarisht se shqiptarët janë vrarë për motive etnike gjatë kryerjes së shërbimit ushtarak në APJ. Rastet individuale janë trajtuar si vetëvrasje, aksidente ose incidente të izoluara, pa prapavijë politike apo diskriminuese”, ka theksuar Kamberi.
Sipas Kamberit 135 shqiptarët e vrarë në Armatën Popullore të Jugosllavisë janë arsye pse të rinjtë shqiptarë nuk e shohin vetën pjesë të shërbimit të detyrueshëm ushtarak.
Ai theksoi se shqiptarët në ish-Jugosllavi shpesh përballeshin me diskriminim, stigmatizim dhe represion kulturor brenda ushtrisë, veçanërisht pas demonstratave të vitit 1981 në Kosovë.
Sipas Kamberit, mungesa e hetimeve të pavarura dhe mbyllja e arkivave ushtarake kanë penguar zbardhjen e rasteve, ndërsa tema vazhdon të mbetet e heshtur në diskursin publik dhe institucional në Serbi.
Fjalimi i plotë:
135 shqiptarët e vrarë në Armatën Popullore të Jugosllavisë janë arsye pse të rinjtë shqiptarë nuk e shohin vetën pjesë të shërbimit të detyrueshëm ushtarak.
Në lidhje me këtë iniciativë, tek komuniteti shqiptar në Luginën e Preshevës ekziston shqetësim për thirrjet e mundshme të të rinjve shqiptarë për kryerjen e shërbimit ushtarak, për shkak se e kaluara dhe pasojat e saj vazhdojnë të ndikojnë në vetëdijen kolektive të shqiptarëve.
Shqiptarët, të cilët si qytetarë të RSFJ-së kishin detyrim të kryenin shërbimin ushtarak në Ushtrinë Popullore Jugosllave, shpesh përballeshin me diskriminim etnik, stigmatizim politik dhe represion kulturor brenda ushtrisë. Kjo armiqësi e hapur ndaj shqiptarëve u intensifikua veçanërisht pas demonstratave të vitit 1981 në Kosovë, kur kërkesat për status republike u shpallën “irredentizëm” nga regjimi. Fenomeni i vrasjeve të ushtarëve shqiptarë në Ushtrinë Popullore Jugosllave (APJ), gjatë ekzistencës së RSFJ-së (Republika Socialiste Federative e Jugosllavisë), përfaqëson një temë të ndjeshme, e cila shpesh trajtohet në kontekste politike dhe historike, sidomos nga komuniteti shqiptar. Gjatë viteve ’80, 135 të rinj shqiptarë humbën jetën gjatë kryerjes së shërbimit ushtarak në APJ.
Gjatë viteve 1970 dhe 1980 është regjistruar një numër i konsiderueshëm vdekjesh të ushtarëve shqiptarë në rrethana të dyshimta, të cilat autoritetet shpesh i klasifikonin si “vetëvrasje”, “aksidente” ose “shkelje të disiplinës ushtarake”. Familjet e viktimave shpesh nuk u besonin versioneve zyrtare dhe raportonin gjurmë dhune në trupat që u ktheheshin. Mungesa e hetimeve të pavarura dhe transparencës vetëm sa i shtoi dyshimet se bëhej fjalë për vrasje me motive etnike ose politike. Shumë historianë, gazetarë dhe aktivistë të të drejtave të njeriut sugjerojnë se ushtarët shqiptarë ishin në mënyrë të qëllimshme të ekspozuar ndaj dhunës për shkak të përkatësisë së tyre etnike, veçanërisht në kontekstin e rritjes së nacionalizmit serb dhe qëndrimeve anti-shqiptare. Shqiptarët shpesh perceptoheshin si të pabesueshëm, separatistë të mundshëm, apo edhe si kërcënim për strukturën federative të shtetit.
Ky fenomen ka lënë plagë të thellë në kujtesën kolektive të shqiptarëve, veçanërisht në Kosovë dhe në Luginën e Preshevës. Në periudha të ndryshme ka pasur përpjekje për dokumentimin e këtyre rasteve dhe kërkimin e drejtësisë për viktimat, por asnjëherë nuk janë zhvilluar hetime gjithëpërfshirëse zyrtare, as nga shteti i dikurshëm jugosllav dhe as nga pasardhësit e tij. Disa raste janë trajtuar në media ose përmes aktivizmit të organizatave për të drejtat e njeriut. Në Serbi, fenomeni i vrasjeve të ushtarëve shqiptarë në Ushtrinë Popullore Jugosllave përgjithësisht nuk është njohur si krim sistematik, dhe as nuk është klasifikuar zyrtarisht si temë që meriton hetim të posaçëm. Kjo temë në diskursin shtetëror dhe publik të Serbisë ka disa karakteristika të rëndësishme:
Autoritetet shtetërore në Serbi kurrë nuk kanë pranuar zyrtarisht se shqiptarët janë vrarë për motive etnike gjatë kryerjes së shërbimit ushtarak në APJ. Rastet individuale janë trajtuar si vetëvrasje, aksidente ose incidente të izoluara, pa prapavijë politike apo diskriminuese.
Asnjë hetim zyrtar nuk është iniciuar, as nga institucionet ushtarake dhe as nga ato gjyqësore në Serbi, lidhur me vdekjet e dyshimta të ushtarëve shqiptarë. Arkivat ushtarake nga periudha jugosllave janë të mbyllura, sidomos ato që lidhen me APJ-në dhe shërbimet e sigurisë.
Në diskursin publik dhe historiografinë serbe, kjo temë kryesisht anashkalohet. Kur përmendet, zakonisht bëhet në kontekstin më të gjerë të “vuajtjeve të të gjithë popujve të Jugosllavisë” gjatë krizave. Ndërsa shpesh flitet për vuajtjet e ushtarëve serbë gjatë luftërave të viteve ’90, nuk përmendet trajtimi i shqiptarëve gjatë periudhës së RSFJ-së.
Disa organizata, si Fondi për të Drejtën Humanitare dhe Iniciativa e të Rinjve për të Drejtat e Njeriut (YIHR), janë marrë më gjerësisht me shkeljet e të drejtave të shqiptarëve në Kosovë dhe krimet e luftës, por tema e ushtarëve shqiptarë të vrarë në APJ mbetet pak e trajtuar dhe e pamjaftueshme e dokumentuar në Serbi.
Mediat kryesore në gjuhën serbe nuk raportojnë për këtë temë. Opinioni publik në Serbi nuk ka njohuri të gjera për këtë fenomen, ndërsa shpesh mungon edhe interesi për ballafaqim kritik me të kaluarën, veçanërisht kur bëhet fjalë për krime ose diskriminim ndaj shqiptarëve.
Duke qenë se si përfundim imponohet fakti se: në Serbi kjo temë është e heshtur, e padokumentuar dhe e papërfaqësuar si në narrativat zyrtare ashtu edhe në ato publike, gjë që reflekton mungesë serioze të ballafaqimit me të kaluarën dhe diskriminim institucional ndaj shqiptarëve në periudhën jugosllave, në përputhje me nenin 40 pika 6 të Rregullores së Kuvendit Popullor paraqes Propozimin për formimin e një Komisioni të posaçëm për përcaktimin e së vërtetës në rastet e vdekjes së 135 shqiptarëve në radhët e APJ-së gjatë viteve ’80. Përveç përfaqësuesve të Kuvendit Popullor, në komision duhet të jenë edhe përfaqësues të sektorit civil që merren me çështje të të drejtave të njeriut dhe drejtësisë tranzicionale, si dhe përfaqësues të komunitetit shqiptar.
Në bazë të nenit 40 pika 6 të Rregullores së Kuvendit Popullor, paraqes Propozimin për formimin e një Komisioni të posaçëm me qëllim të përcaktimit të së vërtetës në rastet e vdekjes së 135 shqiptarëve në radhët e APJ-së gjatë viteve ’80.
