Shkruan: Arianit Koci
Kosova renditet në fund të listës së vendeve pjesëmarrëse në testimin ndërkombëtar PISA*, në lexim, matematikë dhe shkencë. Mes rreth 80 vendeve të përfshira, ajo zë pozitat 74–77, varësisht prej fushës së testimit.
Sipas këtij testimi, pothuajse asnjë nxënës në Kosovë nuk arrin nivelet më të larta të performancës në lexim, matematikë dhe shkencë. Kjo reflektohet drejtpërdrejt në nivelin real të shkathtësive. Shfaqen vështirësi në zgjidhjen e problemeve më komplekse, në kuptimin e teksteve të gjata dhe në dallimin e faktit nga opinioni. Njohuritë shkencore mbesin teorike dhe rrallë zbatohen në situata praktike.
Këto mangësi nuk ndalen në bankat shkollore. Ato bëhen edhe më të dukshme në momentin kur të rinjtë dalin në tregun e punës. Një studim i OECD (2025) vlerëson se sistemi i dobët i arsimit dhe aftësimit profesional, si dhe ai universitar, e vështirësojnë ndjeshëm kalimin nga shkolla në punë. Programet mësimore shpesh janë të vjetruara dhe të shkëputura nga realiteti ekonomik, ndërsa trajnimi praktik dhe mësimi përmes punës mbeten të kufizuara.
Nga ana tjetër, punëdhënësit nuk arrijnë të gjejnë punëtorë me shkathtësitë që u nevojiten për punë konkrete. Shumë të rinj punojnë në vende që nuk përputhen me arsimin e tyre, ndërsa të tjerë kanë diplomë, por jo shkathtësitë që kërkon vendi i punës. Në këtë mënyrë krijohet një kategori gjithnjë e më e gjerë njerëzish me arsim formal, por pa përgatitje reale për punë dhe jetë profesionale – analfabetizëm funksional i maskuar me diplomë.
Këto dy dukuri lidhen ngushtë me njëra-tjetrën. Arsimi prodhon profile që tregu i punës nuk i absorbon, ndërsa tregu, për shkak të kësaj mospërputhjeje, nuk arrin të shfrytëzojë potencialin njerëzor. Pasoja është humbje kohe, energjie dhe kapitali njerëzor. Në këtë mënyrë, arsimi i dobët nuk prodhon vetëm individë të papërgatitur, por një shtet që varfërohet gradualisht dhe dobësohet në kapacitetet e tij ekonomike dhe institucionale.
Pa ndërhyrje serioze në cilësinë e arsimit dhe në lidhjen e tij me ekonominë reale, ky cikël vazhdon. Diplomat shtohen, por shkathësitë mbeten të dobëta; punëtorë ka, por produktiviteti mungon. Kështu, hendeku mes shkollës dhe jetës reale jo vetëm që nuk mbyllet, por thellohet edhe më shumë.
⸻
Fusnota:
PISA (Programme for International Student Assessment) është testim ndërkombëtar i organizuar nga OECD, ku marrin pjesë rreth 80 vende dhe ekonomi. Në krye të renditjes zakonisht pozicionohen Singapori, Japonia dhe Estonia, ndërsa në fund renditen vende me performancë shumë të ulët arsimore, përfshirë Kosovën.
** OECD (Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik) analizon politikat publike dhe zhvillimin ekonomik, përfshirë arsimin dhe tregun e punës; gjetjet e saj përdoren gjerësisht për hartimin e reformave afatgjata.
