Shkruan: Ibrahim Berisha
Kolonizimi i Rrafshit të Kosovës: Prishtinës
Politika serbe e kolonizimit që nga viti 1912, synoi të krijojë praktika të mbizotërimit të serbëve duke larguar me dhunë shqiptarët dhe në mos krejt, për të krijuar fshatra të përziera etnike, në njërën anë, dhe në tjetrën vendbanime të pastra me kolonë serbë e malazezë. Në vitin 1922, Prishtina rrethohet me popullsi kolone. Krijohen vendbanime të reja, apo ndryshohet struktura e popullsisë në fshatrat e Prishtinës. Kishte një strategji për të ndërtuar vendbanime homogjene serbe përreth gjithë qytetit, andaj u vendosën masivisht, u sollën kolonë duke përfituar edhe favore të mëdha: pushtet të pakufizuar, shtëpi, tokë, male, kafshë, pajisje dhe vegla punë e bujqësore, financime familjare dhe individuale. Fshatrat me kolonë serbë e malazezë përreth Prishtinë, pas serbizimit të emrave, ku u bë vendosja e tyre: Prishtinë 150 familje, Fushë-Kosovë 154, Obiliq 86, Lipjan 10, Pomozotin 46, Milloshevë 68, Devet Jugoviq 71, Lebanë 9, Dober Selë 28, Bardh i Madh 24, Miradi e Epërme 83, Hajvali 49, Zllatar 20, Vrellë 108, Radevë 6, Medvec 13, Vragoli 12, Sllatinë 34, Harilaq 24, Batusë 4, Lepi 4, Magurë 25, Qagllavicë 5, Suha Doll 131, Kryshefc 18, Orlloviq 84, Mazgit 12 etj. Në rrethin e Graçanicës, kolonët serbë e malazez, u vendosën në 24 lokalitete të mëdha dhe në 22 të vogla. Fjala është për kolonë, pa u numëruar administratorë dhe qeveritarë, përfshirë nga xhandarë e deri tek poreznikë /tatim mbledhës/.
Hyjnesha në Fron dhe 1500 gra koloniste
Simboli e ndjek si dhunti Prishtinën nga viti 1956. Figurina Hyjnesha në Fron, sot paraqet shenjën e identitetit kulturor dhe historik të qytetit. Imazhi dominues i saj, sy e vesh të përngjashëm me të ufo-ve, është sa imponues po kaq edhe mistik. U ruajt në dhe 6 mijë vjet derisa në hapje të themeleve të një fabrike tjerrjeje të pambukut, ku do të punësoheshin mbi 1500 gra, kryesisht koloniste serbe, Nish, Vranjë, Leskoc, Prokupje etj., u zbulua rastësisht. Çfarë ishte kjo figurinë, dorë e cilit paraardhës e bëri, cilit i takonte nëse jo për të fituar të drejtën historike mbi këtë qytet, apo, atëherë së paku për prestigjin kulturor? Misterioziteti i saj është më i madh se misteri urbs-i Prishtina. Ky sens emocional bëri që në vitin 1999, ajo të grabitej nga Muzeu i Kosovës, për t’u mbajtur e robëruar katër vjet në Muzeun Popullor dhe Etnologjik të Beogradit. Figurina hyri në pazare të mëdha ndërkombëtare dhe u kthye në Muzeun e Kosovës në maj 2002, mbas një presioni po ndërkombëtar për t’u njëjtësuar më shumë me triumfin politik e diplomatik se sa kulturor.
Tjerrtorja, dikur, aty ku u gropos pasuria tjetër arkeologjike.
Hyjnesha është statujë gruaje që flet për një traditë, në të cilën roli i gruas, pavarësisht keqkuptimeve të sotshme, jetonte në këtë rajon me civilizim aktiv, pra ishte. Mesazhi i statujës së Hyjneshës në Fron, folur me retorikën publike – na përkujton rolin qendror të gruas që jetoi në këtë trevë, ku ende edhe sot ato punojnë për të fituar atë pozitë, duke mos përjashtuar as kryeqendrën e Kosovës. Çështje është nëse mund të funksionalizohet si “simbol inspirimi për ta krijuar një shoqëri moderne, në të cilën nuk mendohet se është gjë jo natyrore që gratë të mbajnë pushtet, në të cilën ekziston barazia thelbësore dhe në të cilën femrat u bashkëngjiten meshkujve si partnerë të barabartë në qendër të jetës shoqërore dhe politike”.
Mahalla e Muhaxhirëve: Filantropja Kadirie
Gjenocidi i Serbisë dhe Rusisë, në Sanxhakun e Nishit dhe vendbanimet ku jetonin shqiptarët, detyroi të mbijetuarit, të vendosen në ngado, deri në Siri, por shumica për shkak të afërsisë me vendbanimet e tyre, u ndalën në Kosovë dhe rajonet përreth. Po në vitet 1877/78 në Prishtinë, u vendosen 500 familje muhaxhire nga këto vendbanime duke e krijuar Lagjen e Muhaxhirëve, që edhe sot e kësaj dite, ruan fragmente identitare, me ndjenja kohezioni origjine. Muhaxhirët i dhanë një komponentë të re dinamike urbane, patriotike po kështu.
Solidariteti i prishtinasve me familjet që u vendosën në pjesën lindore të qytetit, qe i madh. U ndihmuan me objekte dhe shërbime “hajrati”, nga familjet e njohura të qytetit.
Trolli për xhaminë që u ndërtua në këtë lagje qe dhuratë e zonjës Kadirie. Xhamia mori emrin e dhurueses: Xhamia e Kadiries. Prona e falur e zonjës prishtinase, thyen edhe një stereotip, të ndërtuar nga “shkenca serbe” të adoptuar nga ajo e shqiptarëve, se në këtë Perandori, gratë nuk e kanë pasur të drejtën e pronës. Gratë edhe në Prishtinë kanë qenë pronare edhe të shtëpive, tokave, lokaleve, çifliqeve që e dëshmojnë dokumentet kadastrale në Arkivin Qendror të Turqisë, në Ankara.
Humanistja Minife Topërlaku
Në një shtëpi të vogël, të vjetër, njëkatëshe, jetonte një grua, e vetme, por asnjëherë krejt e vetme. Humaniste, ndoshta një prej më humanisteve që ka pasur Prishtina ndonjëherë. Jetoi gjithë shekullin XX. Fisnikja, Minife Topërlaku, sa do me mund dhe në varfëri, i mori, i rriti, i shkolloi, i bëri të zot të vetes, gjatë jetës së saj, dymbëdhjetë fëmijë jetimë dhe të braktisur: Sylejmanin, Shyqyriun, Xhelalin, Vlakën, Lumnien, Advinë, Nazminë…
Identiteti urban
Legjendat janë të përsëritshme sikur humbja dhe ringritja e vendbanimit. Ulpiana antike-Prishtina sot që mbijetoi tërmete të mëdha, dy zjarre masive, murtajën dhe luftërat të vogla e të mëdha. Hija e murtajës ka mbetur edhe sot në kujtime nga rrëfime brezash, me toponimin “Vorret e Murtajës”. Një nga simbolet humane dhe kulturore të shqiptarëve, Pjetër Bogdani, jetoi por nuk mund e përballoi murtajën apo murtajat, kjo, jo veç epidemi në Prishtinë. Ku është përmendorja e Pjetër Bogdanit në Prishtinë? Një domethënie e qenësishme e identitetit prishtinas.
Një murtajë shkatërruese për prishtinasit ndodhi më 20-24 nëntor 1944 kur u vra pjesa urbane e Prishtinës: asnjë shenjë askund, pos krimi i memorizuar në emrin: Strelishta /Vendpushkatimi/ në Tauk Bahçe.
