Menta shpesh shihet si një detaj i vogël në ushqim apo pije: një degëz në gotë, disa gjethe mbi patate të reja, apo thjesht aroma e zakonshme e pastës së dhëmbëve. Por kjo bimë aromatike ka më shumë vlera sesa mund të duket në pamje të parë.
E përdorur prej kohësh në mjekësinë tradicionale për qetësimin e tretjes, menta përmban përbërës aromatikë që i japin ndjesinë karakteristike freskuese dhe që janë bërë objekt studimesh për ndikimin e mundshëm në shëndetin e zorrëve, gojës dhe gjendjes mendore.
Përveç aromës së këndshme, menta përmban edhe sasi të vogla përbërësish të dobishëm bimorë, si polifenolët, të cilët njihen për vetitë antioksiduese.
Dietologia e regjistruar Nichola Ludlam-Raine e përshkruan mentën si një përbërës të thjeshtë, por me ndikim të madh.
“Menta është një nga ata përbërës që jep shumë më tepër sesa duket. I shton shumë shije ushqimit, pothuajse pa kalori, duke e bërë një mënyrë të lehtë për t’i gjallëruar vaktet pa pasur nevojë për më shumë kripë apo sheqer”, thotë ajo.
Sipas saj, edhe pse zakonisht nuk konsumojmë sasi të mëdha mente, përdorimi i rregullt në sallata, kos, fruta, smoothie, pjata me drithëra, mish apo peshk mund t’i japë ushqimit më shumë freski dhe pak vlerë shtesë ushqyese.
Me ardhjen e verës, kur mojitot bëhen më tërheqëse dhe pijet freskuese rikthehen në tryezë, menta përjeton momentin e saj të përvitshëm. Por përtej rolit dekorues, çfarë mund të bëjë realisht për shëndetin?
Çfarë e bën mentën të veçantë?
Menta është më e pasur në lëndë ushqyese sesa mendohet. Ajo përmban vitaminë A, e rëndësishme për shëndetin e syve, si dhe vitaminë C, një antioksidant që ndihmon funksionimin normal të sistemit imunitar.
Një sasi e vogël mente e freskët mund të ofrojë një kontribut modest në marrjen ditore të këtyre vitaminave. Ajo përmban gjithashtu sasi të vogla folati, i njohur edhe si vitamina B9, dhe vitaminë B6, të cilat mbështesin metabolizmin, funksionin e trurit dhe shëndetin qelizor.
Menta përmban edhe fitonutrientë të dobishëm, përfshirë acidin rosmarinik, si dhe minerale si hekuri, mangani dhe kalciumi.
Megjithatë, ekspertët theksojnë se menta nuk duhet parë si burim kryesor i vitaminave apo mineraleve. Ajo është më shumë një shtesë e thjeshtë dhe e dobishme në një dietë të balancuar.
Cili është dallimi mes peppermint dhe spearmint?
Ekzistojnë qindra lloje menteje, por dy më të njohurat janë peppermint dhe spearmint.
Ato duken të ngjashme, por peppermint ka shije më të fortë dhe më të mprehtë, sepse përmban më shumë mentol, përbërësi që krijon ndjesinë e ftohtë dhe freskuese.
Pikërisht për këtë arsye, peppermint përdoret shpesh në pasta dhëmbësh, çamçakëzë, produkte për tretje dhe çajra pas ushqimit.
Spearmint, nga ana tjetër, është më e butë, më e ëmbël dhe më pak intensive. Ajo ka një shije më të freskët e më të gjelbër, ndaj përshtatet më mirë me sallata, salca, pije verore dhe pjata të frymëzuara nga kuzhina e Lindjes së Mesme.
Si ndihmon menta në tretje?
Menta nuk përdoret vetëm në kokteje. Një nga mënyrat më të zakonshme të konsumimit të saj është çaji.
Pirja e çajit të mentës pas një vakti të rëndë është një zakon i njohur për qetësimin e stomakut. Shpesh rekomandohet edhe si zgjidhje shtëpiake për fryrjen, parehatinë dhe tretjen e rënduar.
Kjo lidhet kryesisht me mentolin, i cili mund të ndihmojë në relaksimin e muskujve të zorrëve dhe në uljen e disa përbërësve inflamatorë në qeliza. Kështu, ai mund të ndihmojë në lehtësimin e ngërçeve, dhimbjeve abdominale dhe fryrjes.
Një përmbledhje shkencore mbi vajin e mentës ka gjetur se ai mund të jetë më efektiv se placebo në lehtësimin e simptomave të sindromës së zorrës së irrituar. Megjithatë, shumica e këtyre studimeve janë kryer me vaj të përqendruar menteje, jo me gjethe të freskëta.
“Pjesa më e madhe e kërkimeve për tretjen është bërë me vaj të përqendruar peppermint, jo me gjethet e freskëta. Megjithatë, shumë njerëz ndihen më të lehtësuar dhe më të freskët kur konsumojnë mentë pas ushqimit”, thotë Ludlam-Raine.
A ka lidhje menta me uljen e stresit?
Menta mund të ketë rol edhe në relaksim, dhe sërish mentoli duket të jetë një nga përbërësit kryesorë.
Mentoli është një lloj terpeni, përbërës natyral që gjendet në shumë bimë dhe që u jep atyre aromën karakteristike. Terpenet janë përgjegjëse për aromat që i lidhim me agrumet, pishën, piperin dhe mentën.
Te menta, aroma e mentolit mund të ketë efekt qetësues, duke ndihmuar në relaksimin e muskujve, uljen e tensionit fizik dhe qetësimin e sistemit nervor.
Vaji i mentës përdoret shpesh edhe në aromaterapi, për relaksim dhe qartësi mendore.
Në një studim të vitit 2022 në Iran, studiuesit shqyrtuan nëse vaji esencial i mentës mund të ulte ankthin te pacientët me probleme akute të zemrës në një njësi emergjente. Disa pacientë u ekspozuan ndaj aromës së vajit të mentës përmes një pambuku të vendosur pranë hundës, ndërsa grupi tjetër u ekspozua vetëm ndaj ujit. Ata që thithën aromën e vajit të mentës shfaqën ulje më të madhe të nivelit të ankthit.
Studime të tjera kanë sugjeruar se aroma e mentës mund të ndihmojë edhe në rritjen e vigjilencës mendore, uljen e lodhjes gjatë drejtimit të automjetit, përmirësimin e gjumit dhe humorit.
Megjithatë, menta nuk duhet parë si zëvendësim për trajtimin mjekësor. Ajo mund të jetë një mbështetje natyrale, por jo zgjidhje e vetme për stresin, ankthin apo problemet shëndetësore.
Pse menta përdoret kaq shumë për shëndetin oral?
Kur flitet për higjienën e gojës, menta është aroma që shumica e njerëzve e lidhin menjëherë me freskinë dhe pastërtinë. Për këtë arsye, ajo mbetet një nga përbërësit më të përdorur në pasta dhëmbësh, shpëlarës goje dhe produkte kundër erës së keqe.
Por menta mund të bëjë më shumë sesa thjesht të mbulojë aromën e pakëndshme të gojës.
Një studim i vitit 2024 mbi mikrobiomën orale analizoi një përzierje vajrash esencialë menteje, të quajtur SuperMint, e cila përfshinte peppermint, mentë japoneze, bergamot mint dhe spearmint. Rezultatet sugjeruan se kjo përzierje mund të ndihmojë në uljen e disa baktereve të lidhura me erën e keqe të gojës dhe sëmundjet e mishrave, ndërsa mbështet bakteret e dobishme që ndihmojnë në ruajtjen e shëndetit oral.
Përtypja e gjetheve të freskëta të mentës mund të ndihmojë gjithashtu në freskimin e frymëmarrjes, sepse stimulon prodhimin e pështymës dhe ekspozon gojën ndaj përbërësve natyralë antimikrobikë të bimës.
Kjo mund të jetë zgjedhje më e mirë sesa karamelet me sheqer, të cilat mund të ushqejnë bakteret që shkaktojnë erë të keqe dhe prishje të dhëmbëve.
Megjithatë, menta nuk zëvendëson larjen e dhëmbëve, përdorimin e fillit dentar apo kontrollin te dentisti. Ajo mund të jetë vetëm një ndihmë natyrale mes larjeve.
Kush duhet të ketë kujdes me mentën?
Menta është përgjithësisht e sigurt për shumicën e njerëzve, sidomos kur përdoret si gjethe e freskët në ushqime apo pije. Por nuk është e përshtatshme për të gjithë, veçanërisht në forma të përqendruara si kapsulat me vaj peppermint.
Personat që vuajnë nga refluksi gastroezofageal mund të vërejnë përkeqësim të simptomave. Kjo ndodh sepse menta mund të relaksojë valvulën mes stomakut dhe ezofagut, duke lejuar acidin e stomakut të ngjitet lart dhe të shkaktojë urth ose refluks.
Edhe personat me hernie hiatale mund të jenë më të ndjeshëm ndaj këtij efekti.
Produktet e përqendruara me mentë mund të ndikojnë edhe në rrjedhën e tëmthit, ndaj personat me gurë në tëmth apo probleme të fshikëzës së tëmthit duhet të këshillohen me mjekun para përdorimit.
“Kapsulat me vaj peppermint mund të jenë efektive për disa persona me sindromën e zorrës së irrituar, sidomos për dhimbjet abdominale, fryrjen dhe ngërçet, por nuk janë të përshtatshme për të gjithë”, thotë Ludlam-Raine.
Sipas saj, këto kapsula mund të përkeqësojnë refluksin dhe mund të ndërveprojnë me disa ilaçe. Nëse simptomat janë të vazhdueshme, të rënda apo të reja, është më mirë të konsultoheni me mjekun ose një dietolog të regjistruar sesa të mbështeteni vetëm te suplementet.
Personat që kanë alergji ndaj mentës apo bimëve të së njëjtës familje duhet ta shmangin plotësisht.
Për shumicën e njerëzve, megjithatë, përdorimi i mentës së freskët në ushqim apo pije është i sigurt. Si me shumë bimë të tjera aromatike, çelësi është moderimi: disa gjethe në sallatë apo çaj zakonisht nuk shkaktojnë problem, por sasitë shumë të mëdha ose suplementet e përqendruara nuk i përshtaten gjithkujt.
Si ta shtoni mentën në dietë?
Menta e freskët është një përbërës i lehtë për t’u përfshirë në një dietë të balancuar.
Ajo mund të shtohet në sallata, salca si tzatziki, patate të reja, fruta, smoothie, ujë të aromatizuar apo çajra bimorë. Kjo është një mënyrë e thjeshtë për t’i dhënë më shumë shije ushqimit pa shtuar shumë kalori.
Megjithatë, jo çdo produkt me shije menteje ka të njëjtat përfitime.
Salca klasike e mentës, që zakonisht përgatitet me gjethe menteje, uthull, ujë dhe sheqer, nuk përmban mjaftueshëm mentë për të pasur ndikim të madh shëndetësor.
Po ashtu, akullorja me çokollatë dhe mentë nuk ofron të njëjtat përfitime si menta e freskët. Ajo duhet parë më shumë si ëmbëlsirë për kënaqësi, jo si burim vlerash shëndetësore.
Në fund, menta mbetet një nga ato bimë të thjeshta që mund t’i japë shumë freski dietës së përditshme. Nuk është ilaç magjik, por kur përdoret rregullisht dhe me masë, mund të jetë një shtesë e dobishme për tretjen, frymëmarrjen dhe mirëqenien e përgjithshme.
