Gazetari i luftës Paul Watson i Los Angeles Times më 17 maj të vitit 1999 kishte qëndruar për një reportazh në një fshat në veri të Kosovës. Atje kishte rastisur të jetë edhe Fatmir Sheholli që kishte thënë për gazetën amerikane se forcat serbe nuk po kryenin gjenocid në Kosovë, teksa kundërshtonte edhe luftën e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.
Diçka e pazakontë është duke ndodhur në këtë fshat shqiptar të Kosovës që dikur ishte bazë e gueriles, ku NATO-ja i akuzon serbët për gjenocid.
Ka shumë burra në moshë lufte në këtë rajon ku UÇK-ja zhvilloi disa nga betejat më të ashpra kundër forcave serbe. Këta burra janë sfidë për versionet bardhezi të asaj që ndodhë këtu.
Sipas rrëfimeve të tyre, burrat nuk jetojnë në kamp përqendrimi, as nuk detyrohen të punojnë për policinë ose ushtrinë, as nuk shërbejnë si mburoja njerëzore për serbët.
Në vend të kësaj, ata po presin me familjet e tyre leje për të ndjekur mijëra njerëz që kanë rrezikuar të kthehen në shtëpi në fshatrat përreth sepse nuk duan të dorëzohen dhe të largohen nga Kosova, provincë e Serbisë, republika kryesore jugosllave.
“Ne donim të qëndronim këtu ku kemi lindur”, thotë Skender Velia, 39 vjeç, përmes një përkthyesi. “Ata që donin të kalonin nëpër Maqedoni dhe të vazhdonin drejt Evropës tashmë janë larguar. Ne nuk donim”.
Një gazetar i huaj kaloi dy orë në Svetlje gjatë fundjavës, vizita e tij e dytë në më pak se një javë, pa një shoqërim policor ose ushtarak ose një zyrtar serb për të monitoruar atë që u pa ose u tha.
Forcat më të afërta serbe të sigurisë ishin dy policë të ulur në një pikë kontrolli gjysmë milje më lart rrugës së paasfaltuar, të cilët nuk ishin të kënaqur që panë kaq shumë refugjatë që po ktheheshin në zonën e Podujevës.
Ashtu siç NATO akuzon forcat jugosllave për përdorimin e refugjatëve shqiptarë etnikë si “mburoja njerëzore”, serbët thonë se luftëtarët e UÇK-së fshihen midis civilëve shqiptarë etnikë për të kryer “sulme terroriste”.
Por Velia dhe shqiptarë të tjerë etnikë të intervistuar në Svetlje thanë se nuk kanë pasur probleme me policinë serbe që kur policia i lejoi të ktheheshin.
“Gjatë muajit që kemi qenë këtu, policia ka ardhur vetëm për të shitur cigare, por nuk ka pasur asnjë ngacmim”, tha Velia.
Kjo nuk është ajo që Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s, Javier Solana, beson se po ndodh në Kosovë.
Solana i tha televizionit BBC të dielën se priste që të dilnin shumë më tepër prova të “spastrimit etnik” pasi të mbaronte lufta. “Nuk sheh meshkuj në të 30-at deri në të 60-at e tyre”, tha ai.
Dhe në emisionin “Face the Nation” të CBS-TV të dielën, Sekretari i Mbrojtjes William S. Cohen tha se deri në 100,000 burra shqiptarë etnikë në moshë lufte janë zhdukur në Kosovë dhe mund të jenë vrarë nga forcat serbe.
Këto pretendime dhe kundër-pretendime janë vetëm një pjesë e rrjetit të ngatërruar që kërcënon të fusë në kurth NATO-n pas gati dy muajsh bombardimesh që synojnë të vendosin paqen këtu.
Shqiptarët e Kosovës vazhdojnë të largohen nga Jugosllavia, shpesh me rrëfime të detajuara për mizoritë e kryera nga forcat serbe të sigurisë ose paraushtarakët.
Megjithatë, mijëra shqiptarë të tjerë etnikë po dalin nga fshehjet në pyje dhe në male, të uritur dhe të frikësuar, dhe ose po kthehen në shtëpi ose po presin lejen e policisë për ta bërë këtë.
Ndërsa policia serbe sekuestron dokumentet e identitetit të shqiptarëve të Kosovës që kalojnë kufirin në Shqipëri ose Maqedoni, zyrtarët qeveritarë në Prishtinë, kryeqytetin provincial të Kosovës, lëshojnë karta të reja identiteti për shqiptarët etnikë që janë ende këtu.
Iniciativa Demokratike e Kosovës, parti politike e shqiptarëve etnikë që kundërshton luftën e UÇK-së për pavarësi, po shpërndan ndihma humanitare, duke ofruar karta anëtarësimi dhe duke mbledhur emrat e serbëve të akuzuar për kryerjen e mizorive.
“Si shqiptar, jam i bindur se qeveria dhe forcat e sigurisë serbe nuk po kryejnë asnjë lloj gjenocidi”, thotë Fatmir Sheholi, zëdhënësi i partisë, në një intervistë të dielën.
“Por në një luftë, vdesin edhe njerëz të pafajshëm”, tha Sheholi. “Në çdo luftë, ka nga ata që duan të përfitojnë. Këtu ka një pakicë njerëzish që donin të vidhnin, por kjo nuk është gjenocid. Këto janë vetëm krime.”
Si shqiptar, Sheholi i njeh gjithashtu rreziqet e vënies në pikëpyetje të pretendimeve se udhëheqësit, policia dhe ushtria e Jugosllavisë po kryejnë krime kundër njerëzimit në Kosovë.
Babai i tij, Maliq Sheholi, u vra më 9 janar 1997, me sa duket për shkak se ishte shumë bashkëpunues me autoritetet serbe. UÇK-ja më vonë mori përgjegjësinë për vrasjen në një deklaratë të botuar në Bujku, një gazetë lokale në gjuhën shqipe, tha djali i tij.
“Babai im u vra dy vjet më parë nga terroristët e UÇK-së. Një ditë para se të largohesha [domethënë, të ikja nga] Kosova, një grua erdhi në apartamentin tim dhe tha se nëse do t’u tregoja njerëzve se babai im u vra nga serbët, mund të kisha një pozicion të lartë në Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës, UÇK-në. SHBA-të janë shumë të përfshira me UÇK-në, ato punojnë ngushtë së bashku. Çfarë mund të mendojë dikush kur sheh Madeleine Albright, Presidentin Clinton, [udhëheqësin e UÇK-së] Hasim Thaçi së bashku, dhe Albright puth Thaçin? Ne e akuzojmë Z. Clinton për krimet që Thaçi ka kryer, jo vetëm kundër shqiptarëve në Kosovë, por kundër të gjitha grupeve etnike. Z. Clinton është i lidhur indirekt me vrasjen e babait tim”, kishte thënë Sheholli.
Edhe në fshatra si Svetlje ka presione për të ndjekur vijën e partisë, ku një burrë që e dëgjoi Velinë duke folur me një korrespondent serb për Agence France-Presse i tha të ndalonte.
“Mos u fol serbëve,” tha burri me zemërim në shqip. “Ata janë fajtorë për gjithçka që po ndodh.”
Velia, gruaja e tij, Hajiri, tre fëmijët e tyre dhe nëna e tij, Farita, 56 vjeç, ishin midis 100,000 shqiptarëve të Kosovës që ikën nga qyteti verior i Podujevës në ditët e para të bombardimeve të NATO-s.
Disa thanë se serbët i dëbuan nga shtëpitë e tyre, ndërsa të tjerë thanë se thjesht ishin të frikësuar dhe të lënë vetëm. Por të gjithë përfunduan duke u zhvendosur nga një fshat në tjetrin, duke u përpjekur t’i shpëtojnë luftimeve midis guerilëve të UÇK-së dhe forcave serbe të sigurisë.
Tani ata duhet të jetojnë me një rrezik tjetër – bombat e NATO-s që bien gjithnjë e më afër Svetljes ndërsa aleanca intensifikon sulmet e saj ndaj forcave jugosllave në të gjithë Kosovën.
Javën e kaluar, një bombë shpërtheu vetëm 200 metra nga shkolla me pesë dhoma që strehon rreth 60 refugjatë. Shpërthimi vrau një burrë etnik shqiptar me emrin Bashota, i cili ishte rreth 22 vjeç dhe nga Lapashtica aty pranë, tha Velia.
Kur vizitori i huaj e pyeti Velinë nëse mendonte se bombardimet e NATO-s po ndihmonin apo po dëmtonin, ai u zhvendos në tavolinën prej druri ku ishte ulur në njërën nga klasat e shkollës.
“Gjaku im është i njëjtë me tëndin”, tha ai. “Dua vetëm që situata të stabilizohet. Njerëzit nuk janë shumë të interesuar për atë që po ndodh me diskutime të mëdha [politike] këtu e atje. Ata janë vetëm të interesuar të shkojnë në shtëpi.”
Pavarësisht eksodit masiv të shqiptarëve të Kosovës gjatë bombardimeve të NATO-s, disa qindra mijëra mbeten, shumë prej të cilëve ende fshihen pa ushqim, ilaçe dhe strehim të duhur.
Pas valëve të plaçkitjeve, zjarrvënies, vrasjeve dhe sulmeve të tjera që i shndërruan shumë qytete të Kosovës në qytete fantazmë, qeveria ndërmori hapa për të rivendosur rendin dhe shqiptarët etnikë filluan të ktheheshin, shpesh nën mbrojtjen e policisë. Nga rreth 100,000 njerëz që jetojnë në Prishtinë, afërsisht 80,000 janë shqiptarë etnikë dhe një e katërta e tyre janë njerëz të zhvendosur nga zona e Podujevës që jetojnë me të afërm, miq ose në shtëpi të braktisura, tha Seholi.
Ai shtoi se 32,000 të tjerë shqiptarë etnikë jetojnë në dhe përreth vetë Podujevës.
Një total prej 120,000 shqiptarësh etnikë presin të kthehen në shtëpitë e tyre në katër zona – pranë Podujevës, Prishtinës, Shtimes dhe Prizrenit – ndërsa 350,000 të tjerë kanë shtëpi të rregullta, vlerësoi Seholi.
Shtëpia për Zajda Hasanin, 76 vjeç, dhe 10 të tjerë në familjen e saj është një klasë mësimi dhe një dhomë magazinimi ngjitur, ku raftet janë të mbushura me libra nga shkrimtarë si Twain dhe Tolstoy.
“Nuk kam asnjë problem,” tha Hasani midis cigareve të gjata. “Jam i qetë.”
Në Svetlje, problemi më i madh është të hash mjaftueshëm. Asnjë nga agjencitë e huaja të ndihmës që u shpërndajnë ushqim refugjatëve jashtë Kosovës nuk ka qenë në gjendje të vijë për të ushqyer ata shqiptarë etnikë të lënë pas.
Agjenci të tilla si Zyra e Komisionerit të Lartë të OKB-së për Refugjatët po negociojnë me autoritetet jugosllave në lidhje me garancitë e sigurisë dhe çështje të tjera si një paraprirje për rifillimin e punës në Kosovë.
Të premten, Komiteti Ndërkombëtar i Kryqit të Kuq dërgoi një konvoj me katër kamionë që transportonte ilaçe, ushqim dhe ndihma të tjera, dërgesa e parë që kur NATO nisi luftën ajrore më 24 mars.
Nuk ishte as afër për të ushqyer dhjetëra mijëra njerëz që vuajnë nga uria. Ndihma e fundit që mori familja e Velias ishte nga Kryqi i Kuq Jugosllav, i cili u dha atyre 4 1/2 paund miell dhe pak maja një muaj më parë.
Ashtu si shumë fëmijë në Svetlje, vajza 7-muajshe e Velias, Erinisa, është e sëmurë. Foshnja ka marrë katër injeksione, por ka nevojë për gjashtë të tjera.
Nëna e saj duhet të rreshtohet me refugjatë të tjerë në periferi të Podujevës për lejen e policisë për të hyrë në qytet dhe për të vizituar spitalin.
Refugjatët kanë hapur një treg të vogël buzë rrugës në Svetlje, i cili shet makarona, kafe, qepë, sandale gome, cigare dhe disa artikuj të tjerë të ndryshëm. Por, në mungesë të vendeve të punës, pak njerëz mund të përballojnë të blejnë shumë.
“Gjithë ditën, ne thjesht rrimë këtu ose ecim dhe endemi përreth,” tha Velia. Edhe pse askush në Svetlje nuk është detyruar të punojë për policinë ose ushtrinë, “Kush e di se çfarë mund të ndodhë nesër?” shtoi ai.
Vetëm pak minuta larg në këmbë, kishte një kujtesë të tmerrshme se sa e pasigurt është e ardhmja.
Ishte një kafkë njerëzore, pjesërisht e djegur nga zjarri. Ajo shtrihej në bar jashtë një ndërtese njëkatëshe ku refugjatët dikur ishin strehuar në rreth gjysmë duzine dhomash që më parë ishin zyra komunale.
Dyshemetë ishin të mbuluara me sanë, ku flinin familjet, dhe rrobat dhe sendet e tjera që lanë pas ishin të shpërndara kudo.
Një kufomë e vetme, e djegur, shtrihej në mes të një dhome, jo provë e gjenocidit, por një aluzion i misterit të errët që është Kosova.
