Muajin e kaluar, Lista e Studentëve në Serbi, një lëvizje opozitare e mbështetur nga të rinjtë, fitoi zgjedhjet parlamentare, duke i dhënë fund 14 viteve të qeverisjes së liderit serb Aleksandar Vuçiq dhe Partisë së tij Progresive Serbe (SNS). Ky koalicion i gjerë u formua nga një lëvizje protestuese që vijon ende, e cila u nxit nga shembja e një strehe të rinovuar në stacionin hekurudhor të Novi Sadit në vitin 2024. Nga kjo ngjarje humbën jetën më shumë se dhjetë persona dhe përgjegjësia për tragjedinë iu atribuua gjerësisht korrupsionit qeveritar.
Të drejtat politike dhe liritë civile ishin përkeqësuar ndjeshëm gjatë qeverisjes së Vuçiqit, pasi qeveria ushtronte presion përmes mjeteve ligjore dhe jashtëligjore ndaj opozitës politike, mediave të pavarura dhe organizatave të shoqërisë civile.
Si rezultat, statusi i Serbisë në raportin Freedom in the World ra nga vendi i lirë në vend pjesërisht të lirë në vitin 2019. Që atëherë, rezultati i saj ka vazhduar të bjerë, duke arritur aktualisht në 53 pikë nga 100 të mundshme në shkallën e Freedom in the World — rezultati më i ulët në rajonin e Ballkanit Perëndimor dhe i dyti më i ulët në të gjithë Evropën.
Pjesëmarrja në zgjedhje u raportua të ishte jashtëzakonisht e lartë, rreth 70 për qind, duke reflektuar dëshirën e qytetarëve serbë për reforma në vendin e tyre.
Pas zgjedhjeve, Freedom House iu drejtua pesë ekspertëve për t’i pyetur se cilat duhet të jenë prioritetet e administratës së re serbe dhe çfarë mund të mësojnë mbrojtësit e demokracisë nga fitorja e Listës së Studentëve.
Freedom House: Cilat duhet të jenë prioritetet e qeverisë së re për të rigjallëruar demokracinë në Serbi? A mund të nxirren mësime nga zgjedhjet në Serbi për vendet e tjera që kanë përjetuar regres demokratik?
Nikola Burazer, drejtor i programeve në Qendrën për Politikë Bashkëkohore:
Qeveria e re serbe, para së gjithash, duhet t’i japë fund kapjes së shtetit dhe mediave, të rikthejë pavarësinë dhe integritetin institucional duke eliminuar ndikimin e papërshtatshëm politik, t’i mundësojë gjyqësorit të luftojë korrupsionin dhe të garantojë kushte për zgjedhje të lira dhe të ndershme në të ardhmen.
Mësimi kryesor nga Serbia është se fitoret zgjedhore kundër regjimeve populiste ose joliberale të konsoliduara janë vërtet të mundshme, edhe kur kushtet zgjedhore janë të padrejta. Megjithatë, është e rëndësishme të krijohet një alternativë e fortë politike, e aftë për të mobilizuar qytetarët. Edhe nëse regjime të tilla fitojnë zgjedhjet kundër kundërshtarëve tradicionalë politikë, shoqëritë mund të gjejnë mënyra alternative për t’u mobilizuar.
Mila Bajić, udhëheqëse e hulumtimit në Fondacionin SHARE:
Ajo që u arrit në Serbi duhet të shërbejë si motivim për vendet e tjera ku korrupsioni është i përhapur dhe institucionet janë të kapura. Një shtyp i lirë, llogaridhënia politike dhe mekanizma më të fortë mbrojtës për çështje kyçe, siç është mbrojtja e mjedisit, janë thelbësore për krijimin e një themeli të qëndrueshëm për reformat e ardhshme.
Mësimi më i rëndësishëm nga këto zgjedhje është se solidariteti është mjeti më i fuqishëm për mbrojtjen e vendit tuaj dhe se uniteti është më i rëndësishëm pikërisht në kohët më të vështira.
Vetorganizimi dhe demokracia e drejtpërdrejtë ishin vendimtare për ndërtimin e autenticitetit, forcimin e lëvizjes dhe rikthimin e besimit të qytetarëve në pjesëmarrjen politike institucionale.
Vetëm një ditë pas zgjedhjeve, po shohim njerëz që organizohen në nivel lokal, ndihmojnë njëri-tjetrin dhe mbështesin iniciativa të vogla për përmirësimin e jetës së përditshme. Kështu duket ndryshimi dhe pikërisht në këtë mënyrë duhet të kultivohet ai.
Marko Kmezić, profesor në Universitetin e Grazit:
Lëvizja studentore e ka rigjallëruar imagjinatën demokratike, duke sfiduar bindjen se një regjim autoritar i konsoliduar mund ta bëjë të pamundur ndryshimin përmes zgjedhjeve dhe duke dëshmuar se mobilizimi demokratik mund ta rihapë mundësinë për një konkurrencë të mirëfilltë politike.
Studentët kanë zgjuar shumicën e shoqërisë serbe, duke thyer vite të tëra apatie politike, demonizimi sistematik dhe stigmatizimi të angazhimit politik dhe aktivizmit qytetar.
Në këtë mënyrë, studentët kanë ndihmuar në rikthimin e pjesëmarrjes demokratike si një formë legjitime dhe të domosdoshme të veprimit kolektiv — një mesazh që mund të gjejë jehonë shumë përtej Serbisë, veçanërisht në vendet që po përjetojnë regres demokratik.
Mesazhi është i thjeshtë, por i fuqishëm: një lëvizje pa lider, e mbështetur në solidaritet dhe e përkushtuar ndaj vlerave demokratike dhe sundimit të ligjit, mund ta sfidojë një regjim autoritar të konsoliduar.
Filip Ejdus, profesor në Fakultetin e Shkencave Politike në Universitetin e Beogradit:
Mësimi kryesor është se regjimet hibride dhe diktatorët që përdorin manipulimin dhe propagandën mund të mposhten në zgjedhje, pavarësisht kontrollit të tyre mbi mediat tradicionale dhe mungesës së kushteve të barabarta për konkurrim politik.
Në rastin tonë, kundërhelmi ishte kombinimi i mobilizimit të udhëhequr nga studentët, veprimit të ndërlidhur dhe shndërrimit të një lëvizjeje pa lider, horizontale dhe të bazuar në aktivizmin qytetar, e cila mbështetej në demokracinë e drejtpërdrejtë (plenume studentore dhe kuvende lokale), në një listë zgjedhore gjithëpërfshirëse me emra të rinj.
Para zgjedhjeve, lista siguroi mbështetjen e shumicës dërrmuese të grupeve opozitare dhe të diasporës. Pjesëmarrja në zgjedhje ishte shumë e lartë, rreth 70 për qind, ndërsa Lista e Studentëve kishte një numër rekord përfaqësuesish të trajnuar mirë në vendvotime, të pajisur me një strategji të menduar mirë për parandalimin e formave të ndryshme të manipulimit zgjedhor dhe të vendosur për të mbrojtur çdo votë të vetme.
Marija Šajkaš, eksperte e mediave, e fokusuar në lirinë e shprehjes dhe Ballkanin:
Lista e Studentëve nuk e mposhti vetëm partinë në pushtet. Ajo e fshiu nga skena edhe të gjithë opozitën politike. Javën e kaluar, profesioni i politikanit profesionist u bë një profesion i vjetruar në Serbi. Kjo nuk është thjesht një ndryshim i regjimit. Ne po dëshmojmë një ndryshim paradigme.
Historikisht, Serbia nuk ka pasur kurrë periudha të gjata të demokracisë dhe, përballë shtetit mafioz të Vuçiqit, propagandës ruse dhe asaj të së djathtës, dukej sikur shumica e serbëve kishin pushuar së besuari se demokracia ishte diçka më shumë sesa një fjalë boshe.
Duke përshkuar vendin në të gjitha drejtimet përmes marshimeve të gjata në këmbë, duke ngritur çështje si llogaridhënia dhe sundimi i ligjit, duke organizuar protesta masive dhe gjithmonë paqësore, duke mobilizuar më shumë se 100 mijë vullnetarë e kështu me radhë, studentët arritën t’i mishërojnë dhe t’i jetojnë në praktikë parimet demokratike.
Ose, për t’iu përgjigjur drejtpërdrejt pyetjes: në Serbi, demokracia më në fund është rigjallëruar, ndërsa prioritetet tashmë janë përcaktuar në mënyrë demokratike — nëpërmjet plenumeve — dhe janë vendosur nga vetë studentët.
