Shkruan: James Frinzi
Të mërkurën, një gjykatë që Kosova nuk e ka dashur kurrë e dënoi Hashim Thaçin me 25 vjet burg.
Dhomat e Specializuara të Kosovës në Hagë e shpallën ish-presidentin fajtor për katër krime lufte — vrasje, torturë, trajtim mizor dhe ndalim arbitrar — duke thënë se ai ishte përgjegjës për vdekjen e 96 personave të cilësuar si kundërshtarë ose “bashkëpunëtorë”, si dhe për ndalime masive dhe tortura gjatë luftës së viteve 1998–99. I njëjti trup gjykues rrëzoi akuzat për krime kundër njerëzimit. Prokurorët kishin kërkuar 45 vjet burg. Thaçi i mohoi të gjitha akuzat.
Ai qëndroi i heshtur, i veshur me kostum, ndërsa një gjykatës i huaj lexonte dënimin — përballë një vendi që ende e konsideron atë një prej themeluesve të tij.
Në Prishtinë, turmat që e ndiqnin vendimin në ekranet gjigante e pritën me fishkëllima dhe protesta. Thërrisnin emrin e tij. Disa qanin. Ky nuk është reagimi i një populli që sapo ka parë një përballje të drejtë me të kaluarën. Është reagimi i një vendi që po sheh udhëheqjen e tij të kohës së luftës të vihet pas hekurave nga një tribunal që Brukseli dhe Barack Obama ia imponuan.
Kjo nuk ishte e pashmangshme. Ishte diçka e ndërtuar.
Gjykata e Obamës, e ndërtuar nën kërcënim
Ta quajmë ashtu siç është: një projekt i epokës së Obamës.
Në prill të vitit 2014, presidentja e Kosovës dhe Bashkimi Evropian shkëmbyen letra për krijimin e “dhomave të veçanta gjyqësore”. Më 3 gusht 2015 — ndërsa Obama ishte ende në Shtëpinë e Bardhë — Kuvendi i Kosovës, nën presion të pandërprerë amerikan dhe evropian, ndryshoi Kushtetutën dhe miratoi Ligjin për Dhomat e Specializuara. Gjykata do ta kishte selinë në Hagë, do të funksiononte vetëm me gjyqtarë ndërkombëtarë dhe do të merrej me pretendimet për krime të kryera nga Ushtria Çlirimtare e Kosovës gjatë viteve 1998–2000.
Parlamenti i Kosovës nuk u zgjua një mëngjes dhe nuk e shpiku këtë mekanizëm. Në korrik 2015, pasi deputetët fillimisht refuzuan ndryshimet dhe veteranët mbushën rrugët, Departamenti Amerikan i Shtetit i dërgoi Prishtinës një mesazh të qartë. Victoria Nuland i tha Prishtinës se, nëse Kosova nuk e krijonte vetë gjykatën, “komuniteti ndërkombëtar do ta bëjë në vend të saj”.
Gregory Delawie, i nominuari i Obamës për ambasador në Kosovë, i tha Senatit se Kosova “duhet t’u përgjigjet” këtyre akuzave dhe se ai do ta “inkurajonte” Prishtinën të vazhdonte bashkëpunimin edhe pasi mekanizmi të ishte ngritur. Mesazhi i pashprehur ishte i njëjtë me atë që Uashingtoni përcillte prej vitesh: miratojeni këtë, ose harroni rrugën drejt Evropës.
Kështu u krijua një gjykatë “e Kosovës” nga e cila Kosova nuk mund të falë një të dënuar. Neni 51 i Ligjit për Dhomat e Specializuara u hartua për ta mbyllur këtë derë: nuk lejohet falja presidenciale sipas Kushtetutës së Kosovës dhe nuk ka të drejtë për falje pavarësisht se ku vuhet dënimi. Vetëm vetë gjykata mund të vendosë më vonë për ndryshimin ose shkurtimin e dënimit.
Diplomatët e Obamës dhe juristët e Brukselit nuk lanë një çelës përfundimtar në Prishtinë. E lanë atë në Hagë.
Thaçi, atëherë ministër i Jashtëm, ndihmoi në shtyrjen përpara të këtij pakti. Atij iu tha se ky ishte çmimi i shtetësisë.
Një dekadë më vonë, e njëjta makineri e përfshiu edhe atë.
Pastaj erdhi Jack Smith
Gjykata nisi punën në vitin 2017. Në maj të vitit 2018, një prokuror amerikan me emrin Jack Smith mori detyrën e Prokurorit të Specializuar. Ai qëndroi në këtë post deri më 18 nëntor 2022. Nga ajo zyrë ai ndërtoi çështjen që përfundimisht e çoi Hashim Thaçin në një qeli në Holandë.
Mbajeni mend datën: 24 qershor 2020.
Atë ditë, Hashim Thaçi ishte në një avion drejt Uashingtonit, ku pritej të zhvillonte bisedime me Serbinë nën administratën Trump. Pikërisht në atë moment, zyra e Smith njoftoi se ndaj tij ishte ngritur një aktakuzë. Takimi në Shtëpinë e Bardhë dështoi ende pa u zhvilluar. Thaçi u kthye mbrapsht. Brenda pak muajsh, ai u arrestua dhe u dërgua në Hagë.
Koha e njoftimit nuk ishte një gabim administrativ. Ishte një goditje politike ndaj një presidenti në detyrë të një aleati të Amerikës — e kryer nga i njëjti njeri që më vonë do të bëhej këshilltar i posaçëm në çështjen kundër Donald Trumpit.
Smith nuk e shpiku gjykatën. Atë e krijuan Obama dhe BE-ja. Smith drejtoi aktakuzën, zgjodhi momentin për ta bërë publike goditjen dhe më pas i mori këto metoda me vete në Amerikë.
Nëse mendoni se kjo varg ngjarjesh është thjesht një rastësi, atëherë nuk i keni kushtuar vëmendjen e duhur.
Standardi i dyfishtë është skandali
Serbia zhvilloi një fushatë shtetërore për ta zbrazur Kosovën nga shqiptarët. Gjyqtarët e ICTY-së e përshkruan atë si një ndërmarrje të përbashkët kriminale për dëbimin dhe përndjekjen e një popullsie. Qindra mijëra njerëz u larguan mes bombardimeve të NATO-s dhe kolonave të policisë e ushtrisë serbe. Fshatra u dogjën. Rrugët u mbushën me kolona refugjatësh.
Por çfarë dënimesh morën zyrtarët kryesorë serbë?
Nikola Šainović, zëvendëskryeministri i Millosheviqit: 18 vjet pas apelimit. Komandanti i ushtrisë, Nebojša Pavković: 22 vjet. Gjenerali i policisë, Sreten Lukić: 20 vjet. Komandanti i korpusit, Vladimir Lazarević: 14 vjet. Vetë Millosheviqi vdiq në qelinë e tij pa marrë një vendim përfundimtar. Disa prej tyre vuajtën rreth dy të tretat e dënimit dhe më pas u liruan.
Ndërkohë, njeriu që drejtoi shtetin i cili u përpoq t’i fshinte shqiptarët e Kosovës nga harta mori, në disa raste, një dënim shumë më të shkurtër se 25 vitet që sapo iu dhanë kreut politik të ushtrisë guerile që luftoi kundër tij.
Kjo është skandali moral në qendër të aktgjykimit të së mërkurës. Një gjykatë që ekziston vetëm për të gjykuar palën e UÇK-së i dha presidentit themelues të Kosovës një dënim më të gjatë se disa prej arkitektëve të spastrimit etnik që u dënuan për zbrazjen e një vendi nga popullsia e tij.
Gjykatësi tha se asnjë flamur nuk është aq i madh sa të mund të fshehë turpin e vrasjes së të pafajshmëve. Mirë. Atëherë i njëjti standard duhet të zbatohet edhe ndaj palës që drejtoi kampet, kolonat e dëbimit dhe aparatin e Ministrisë së Brendshme. Mos e zbatoni një standard të veçantë dhe mos krijoni një kafaz të posaçëm vetëm për palën të cilën Amerika e mbështeti duke bombarduar Beogradin për të ndalur atë që po ndodhte.
Shqiptarët e Kosovës nuk po kërkojnë amnezi. Po kërkojnë të dinë pse “drejtësia” u projektua si një rrugë me vetëm një drejtim.
Kush e ushqeu makinerinë?
Origjina politike e kësaj gjykate lidhet me raportin e Këshillit të Evropës të viteve 2010–2011, të hartuar nga politikani zviceran Dick Marty — një dokument i mbështetur në burime të paemërtuara dhe në akuza për trafikim organesh, të cilat, siç pretendohet këtu, nuk janë provuar në formën e paraqitur në këtë proces gjyqësor. Beogradi e trajtoi atë raport si një dhuratë. Po kështu vepruan edhe kryeqytetet që donin ta paraqisnin brezin themelues të Kosovës si një strukturë mafioze, në vend që ta shihnin në kontekstin e një lëvizjeje çlirimtare.
Moska nuk e hartoi ligjin e vitit 2015. As nuk kishte nevojë ta bënte. Operacionet ruse të informacionit kanë shitur prej dy dekadash të njëjtin produkt në Ballkan: barazimin moral. Lufta e NATO-s ishte e paligjshme. UÇK-ja ishte terroriste. Kosova është një shtet i rremë. Dhe çdo gjykatë perëndimore që ndjek vetëm komandantë shqiptarë, në këtë narrativë, shndërrohet në “provë”.
Një aktgjykim i tillë bëhet karburant për këtë narrativë. Ai i shërben refuzimit të Serbisë për ta pranuar realitetin e Kosovës. Dhe i shërben përpjekjeve të Rusisë për ta larguar Ballkanin Perëndimor nga Shtetet e Bashkuara.
Nuk është e nevojshme të pretendosh se gjyqtarët marrin urdhra nga Kremlini për të ngritur një shqetësim më të gjerë: ky institucion është shndërruar në një instrument me peshë strategjike në betejën rreth legjitimitetit të Kosovës, ndërsa kundërshtarët e shtetësisë së Kosovës po e përdorin dhe po e përshëndesin rezultatin e tij.
Çfarë mund të bëjë Trump — skenari i ICC-së
Donald Trump nuk ka një falje magjike për një gjykatë që Obama e ndërtoi për të qenë e paprekshme nga faljet presidenciale. Por ai ka në dispozicion të njëjtin arsenal që përdori kundër Gjykatës Penale Ndërkombëtare.
Në vitin 2025, administrata e tij vendosi sanksione ndaj gjyqtarëve dhe zyrtarëve të ICC-së, duke e cilësuar ndjekjen e amerikanëve dhe aleatëve të ngushtë si kërcënim për politikën e jashtme të ShBA-së. Këta zyrtarë humbën aksesin në sistemin e dollarit dhe në vizat amerikane. Ata paditën. Qëllimi nuk ishte një argument juridik. Qëllimi ishte kostoja.
Dhomat e Specializuara të Kosovës janë një objektiv më i butë se ICC-ja në një aspekt dhe më i vështirë në një tjetër. Më i butë: është një gjykatë hibride, relativisht e vogël, e financuar nga Evropa, me seli në Holandë, që synon udhëheqjen e kohës së luftës të një vendi që ende mban flamuj amerikanë në Bulevardin Bill Clinton. Më i vështirë: statuti u hartua për ta anashkaluar Prishtinën. Prandaj nuk pretendon se një postim në Twitter e hap derën. Ushtron presion mbi njerëzit që mbajnë çelësat.
Sanksione ndaj zyrtarëve. Të vendosen nën sanksione gjyqtarët që nënshkruan këtë aktgjykim, drejtuesit e zyrës së prokurorit dhe administratorët që mbajnë në funksion regjimin e paraburgimit. E njëjta teori si me urdhrat ndaj ICC-së: ky institucion po përdoret për të delegjitimuar një partner amerikan të kohës së luftës dhe për të rishkruar një luftë që Shtetet e Bashkuara zgjodhën ta fitojnë.
Narrativa. Thuajeni pa kërkuar falje. Kjo gjykatë është një gabim i Obamës. Ajo iu shit Kosovës si çmimi për Evropën dhe më pas, në momentin vendimtar, u drejtua edhe nga Jack Smith. Është një instrument i njëanshëm. Në rajon po përjetohet si një poshtërim për shqiptarët dhe si një dhuratë për Beogradin.
Leva. I vetmi mekanizëm ligjor për zbutjen e dënimit ndodhet te vetë Dhomat e Specializuara. Pikërisht aty duhet të ushtrohet presioni: të zbuten dënimet, të llogaritet sa më bujarisht koha e kaluar në paraburgim dhe të ndalet pretendimi se 25 vjet për drejtuesin politik të UÇK-së janë proporcionale me 18 dhe 20 vjet për njerëzit që drejtuan fushatën e Millosheviqit në Kosovë. Në një pistë paralele: t’i bëhet e qartë Prishtinës se Uashingtoni nuk do ta trajtojë më ligjin e vitit 2015 si një tekst të shenjtë, nëse institucionet e zgjedhura të Kosovës lëvizin për të rimarrë sovranitetin mbi historinë e tyre të luftës. Kjo pistë e dytë është një bombë bërthamore në Bruksel. Është gjithashtu e vetmja rrugë që e trajton Kosovën si shtet dhe jo si protektorat.
Ndihma, Camp Bondsteel, diplomacia e njohjeve dhe qasja në tregun amerikan nuk janë dekor. Ato janë arsyet pse kjo gjykatë ekziston në radhë të parë. Obama i përdori ato për ta detyruar krijimin e gjykatës. Trump mund t’i përdorë për të detyruar një korrigjim.
Shqiptarët dhe Shtëpia e Bardhë kanë të njëjtin kundërshtar në këtë histori
Shqiptarët etnikë nuk i detyrohen Barack Obamës një nekrologji për vitin 1999. Fushata ajrore e NATO-s ishte një arritje e përbashkët republikane dhe demokrate, ndërsa pavarësia e Kosovës u fitua nga luftëtarët e UÇK-së dhe nga fuqia amerikane. Ajo që shqiptarët nuk i detyrohen askujt është një gjykatë speciale që ekziston për ta futur brezin themelues të tyre në burgjet holandeze, ndërkohë që kriminelët e aparatit shtetëror serb morën dënime më të shkurtra dhe u kthyen në shtëpi.
Donald Trump ka një dosje personale për Jack Smith që nuk ka nevojë për përkthim në Prishtinë. Ai tashmë ka treguar se është i gatshëm të sanksionojë gjyqtarë ndërkombëtarë kur beson se ata po bëjnë politikë nën petkun e togës së gjyqtarit. Nuk ka nevojë të bëhet historian i kodrave të Drenicës. Ai duhet të vendosë nëse Shtetet e Bashkuara vazhdojnë të qëndrojnë me njerëzit që i nxorën nga duart e Millosheviqit, apo me një mekanizëm juridik të vitit 2015, të krijuar për t’i bërë këta njerëz të ndihen të turpëruar për luftën e tyre.
Aktgjykimi është dhënë. Është i padrejtë. Është selektiv. Është i ngarkuar politikisht. Është rezultat i parashikueshëm i një lëshimi të epokës së Obamës ndaj Brukselit dhe i një prokurori që ka ndërtuar karrierën duke rrëzuar presidentë.
Thaçi mund të apelojë. Apelimet zgjasin me vite. Dhe pikërisht vitet janë qëllimi i një dënimi prej 25 vjetësh.
Nëse administrata Trump dëshiron të jetë ajo që nacionalistët kosovarë ende shpresojnë se është Amerika — fuqia që nuk lejon Evropën dhe Hagën të përfundojnë atë që Serbia nuk arriti ta bëjë — atëherë ky është momenti. Sanksionojeni gjykatën, ashtu siç sanksionuat ICC-në. Përmendni Obamën dhe Smithin. Vendoseni në tavolinë mundësinë e zbutjes së dënimit. Thuajini Prishtinës se një shtet sovran ka të drejtë të refuzojë një histori të shkruar vetëm në një drejtim.
Luftërat çlirimtare janë të shëmtuara. Pushtimi dhe spastrimi etnik janë edhe më të shëmtuar. Një president serioz amerikan nuk lejon që një gjykatë e vogël e Hagës të japë mësimin e kundërt.
