Shkruan: Prof. dr. Ibrahim Gashi
Viti 2025 përfaqëson një nga periudhat më kritike për funksionimin institucional dhe stabilitetin demokratik të Republikës së Kosovës që nga shpallja e pavarësisë. Procesi i konstituimit të institucioneve pas zgjedhjeve parlamentare – Kuvendit, Qeverisë dhe organeve të tjera kushtetuese – është shndërruar në një krizë të thellë politike, duke nxjerrë në pah jo vetëm dobësi strukturore të sistemit politik, por edhe probleme të rrënjosura në kulturën politike të elitave dhe aktorëve institucionalë. Ky studim argumenton se kultura politike ka luajtur një rol kyç në frenimin dhe bllokimin e procesit të konstituimit institucional gjatë vitit 2025.
Në literaturën e shkencave politike, kultura politike kuptohet si tërësia e vlerave, normave, qëndrimeve dhe modeleve të sjelljes që strukturojnë marrëdhënien e aktorëve politikë me pushtetin dhe institucionet. Një kulturë politike konsensuale dhe bashkëpunuese është parakusht për funksionimin e demokracive parlamentare, veçanërisht në sisteme të fragmentuara dhe pluraliste. Në rastin e Kosovës, kultura politike mbetet e brishtë dhe e karakterizuar nga elemente konfliktuale, çka ndikon drejtpërdrejt në aftësinë e sistemit për të prodhuar stabilitet institucional.
Në përgjithësi, niveli dhe struktura e kulturës politike të një shoqërie lidhen ngushtë me ekzistencën dhe jetëgjatësinë e shtetit dhe të institucioneve të tij. Në rastin e Kosovës, mungesa historike e shtetësisë dhe përvoja e gjatë e sundimit të jashtëm kanë prodhuar një kulturë politike fragmentare dhe shpesh kontradiktore. Shteti aktual i Kosovës karakterizohet nga bashkëjetesa e tre shtresave kryesore kulturore: idealeve të demokracisë liberale, traditës së fuqishme të organizimit fisnor dhe legacisë së sistemit socialist. Këto elemente vazhdojnë të ndikojnë mënyrën se si qytetarët e perceptojnë shtetin dhe marrëdhënien e tyre me institucionet publike. Periudha e pasluftës, e përkufizuar shpesh si fazë tranzicioni, ka ekspozuar tensionet ndërmjet këtyre shtresave, duke i bërë ato të dukshme në sjelljen politike dhe sociale.
Një nga manifestimet më të qarta të kësaj kulture politike problematike gjatë vitit 2025 ishte pamundësia e subjekteve politike për të ndërtuar shumicë funksionale parlamentare. Fragmentarizimi i skenës politike, mungesa e koalicioneve parazgjedhore dhe refuzimi i kompromisit pas zgjedhjeve dëshmojnë dominimin e një logjike përjashtuese, ku kundërshtari politik shihet si pengesë dhe jo si partner potencial në qeverisje. Në këtë kontekst, zgjedhjet nuk prodhuan stabilitet demokratik, por thelluan bllokadën institucionale dhe pasigurinë politike.
Një tjetër dimension i rëndësishëm i rolit të kulturës politike në krizën e vitit 2025 lidhet me instrumentalizimin e institucioneve dhe interpretimin selektiv të normave kushtetuese. Partia fituese e zgjedhjeve, madje me një fitore bindëse (48 deputet), por në ndonjë rast edhe aktorët tjerë politikë, i trajtuan institucionet jo si mekanizma të interesit publik, por si mjete për avancimin e agjendave partiake. Kjo qasje u reflektua në zvarritjen e procedurave, bllokimin e seancave konstituive dhe përdorimin e procedurave ligjore si armë politike, por shpesh edhe duke shkelur kushtetutën më pretendime se po “mbrojnë” rregulloret dhe ligjin.. Një sjellje e tillë jo vetëm që pengoi konstituimin institucional, por minoi edhe besimin e qytetarëve në rendin kushtetues dhe demokracinë përfaqësuese.
Pasojat institucionale dhe ndërkombëtare
Kriza e konstituimit institucional në vitin 2025 nuk mbeti e kufizuar vetëm brenda sferës politike të brendshme, por prodhoi pasoja të thella dhe shumëdimensionale në funksionimin e shtetit dhe në pozicionimin ndërkombëtar të Republikës së Kosovës. Mungesa e institucioneve legjitime dhe funksionale dobësoi ndjeshëm kapacitetin shtetëror për të ndërmarrë reforma ekonomike dhe sociale, për të garantuar qeverisje efektive dhe për të menaxhuar çështjet e sigurisë kombëtare. Paraliza institucionale ndikoi drejtpërdrejt edhe në proceset vendimmarrëse, duke krijuar një vakum politik që u reflektua në pasiguri të brendshme dhe paqartësi strategjike.
Në planin ndërkombëtar, dështimi për të konstituuar institucionet shtetërore kontribuoi në vazhdimin dhe thellimin e masave ndëshkuese të Bashkimit Evropian ndaj Kosovës, të cilat u justifikuan me mungesën e stabilitetit institucional, paaftësinë për të garantuar zbatim të marrëveshjeve dhe deficitin e përgjegjësisë politike. Këto masa jo vetëm që ndikuan negativisht në procesin e integrimit evropian, por prodhuan edhe pasoja të drejtpërdrejta ekonomike dhe zhvillimore, duke kufizuar qasjen në fonde, projekte dhe mekanizma mbështetës të BE-së. Në këtë mënyrë, kriza e brendshme institucionale u shndërrua në pengesë strukturore për avancimin ndërkombëtar të Kosovës.
Një pasojë edhe më e ndjeshme ishte krisja e marrëdhënieve me Shtetet e Bashkuara të Amerikës, e cila u manifestua përmes ndërprerjes apo pezullimit të elementeve të partneritetit strategjik. Për herë të parë pas pavarësisë, Kosova u perceptua nga aleati i saj kryesor si një shtet me deficit serioz funksional dhe mungesë vullneti politik për të respektuar standardet demokratike dhe institucionale. Kjo situatë sinjalizoi një moment kritik në raportet Kosovë-ShBA, duke dëshmuar se mbështetja ndërkombëtare nuk është e pakushtëzuar, por e ndërlidhur ngushtë me funksionimin e brendshëm demokratik dhe institucional.
Për më tepër, paraliza institucionale e vitit 2025 ndikoi edhe në rreshtimet e Kosovës në politikën e jashtme, duke e dobësuar koherencën dhe qartësinë strategjike të saj. Mungesa e një qeverie funksionale dhe e një Kuvendi të konsoliduar e kufizoi aftësinë e Kosovës për të vepruar si aktor i besueshëm ndërkombëtar, duke krijuar hapësirë për rreshtime ad-hoc, të paqëndrueshme dhe shpesh kontradiktore me interesat afatgjata shtetërore. Në këtë kontekst, Kosova u perceptua më shumë si objekt i politikës ndërkombëtare sesa si subjekt aktiv i saj.
Roli i faktorëve ndërkombëtarë, megjithëse i rëndësishëm, mbeti i kufizuar përballë mungesës së vullnetit politik vendor dhe deficitit të kulturës politike konsensuale. Thirrjet e vazhdueshme për përgjegjësi, kompromis dhe respektim të rendit kushtetues nuk prodhuan efekt të qëndrueshëm, duke dëshmuar se pa transformim të thellë të kulturës politike të brendshme, mbështetja apo presioni ndërkombëtar mbetet i pamjaftueshëm për të garantuar funksionim institucional. Kjo situatë e bëri të qartë se stabiliteti ndërkombëtar i Kosovës është i kushtëzuar drejtpërdrejt nga kapaciteti i saj për të ndërtuar institucione funksionale dhe për të kultivuar përgjegjësi politike të brendshme.
Nga perspektiva analitike, viti 2025 mund të interpretohet si një pikë kthese për zhvillimin institucional të Kosovës. Ai shtron dilemë të qartë: ose vazhdimin e modeleve ekzistuese të sjelljes politike, të karakterizuara nga konfrontimi dhe mungesa e kompromisit, ose fillimin e një reflektimi të thellë mbi nevojën për transformim të kulturës politike. Vendosja e interesit shtetëror mbi kalkulimet afatshkurtra partiake, forcimi i dialogut politik dhe respektimi i rregullave demokratike përbëjnë elemente thelbësore për tejkalimin e krizave të ngjashme në të ardhmen.
Në përfundim, frenimi i procesit të konstituimit të institucioneve në Kosovë gjatë vitit 2025 nuk mund të kuptohet vetëm si rezultat i rrethanave politike momentale apo i aritmetikës parlamentare. Ai është, në thelb, pasqyrim i një kulture politike ende të pazhvilluar, ku mungojnë kompromisi, besimi institucional dhe përgjegjësia shtetërore. Sfida e vitit 2025 nuk është e papërtejkalueshme në kuptimin strukturor, por ajo bëhet e tillë nëse vazhdohet me të njëjtat modele sjelljeje politike. E ardhmja demokratike dhe institucionale e Kosovës varet nga aftësia e elitave politike për të ndërtuar një kulturë të re politike, të bazuar në bashkëpunim, respekt institucional dhe vizion afatgjatë për shtetin.
