Shtetet e Bashkuara dhe Irani kanë nënshkruar në mënyrë elektronike marrëveshjen kornizë për t’i dhënë fund luftës tremujore dhe për rihapjen e Ngushticës së Hormuzit, thanë zyrtarë të lartë të administratës amerikane më 15 qershor.
Duke folur për gazetarët, zyrtarët thanë se presidenti amerikan, Donald Trump, dhe nënpresidenti JD Vance, nënshkruan virtualisht marrëveshjen, ndërkaq kryeparlamentari iranian, njëherësh kryenegociatori i Teheranit, Mohammad Baqer Qalibaf, e nënshkroi atë në emër të Republikës Islamike.
Marrëveshja pritet të nënshkruhet zyrtarisht gjatë një ceremonie në Gjenevë të Zvicrës më 19 qershor.
Teksti i plotë i memorandumit pritet të publikohet brenda 24-48 orëve, thanë zyrtarët, duke insistuar se do të ketë “transparencë të plotë”.
Marrëveshja kornizë i jep Washingtonit dhe Teheranit 60 ditë kohë për të negociuar një marrëveshje të përhershme, përfshirë edhe për çështje të tjera sikurse rezervat e Iranit me uranium të pasuruar në nivel të lartë.
Ngushtica e Hormuzit
Më herët gjatë 15 qershorit, Uashingtoni dhe Teherani konfirmuan se marrëveshja ishte arritur.
Agjencia shtetërore iraniane e lajmeve, Mehr, publikoi ato që tha janë hollësitë e memorandumit të mirëkuptimit me 14 pika, duke thënë se ai parashikon 60 ditë bisedime lidhur me çështjet bërthamore dhe heqjen e plotë të sanksioneve ndaj Teheranit.
Trump ka theksuar se thelbi i marrëveshjes gjithëpërfshirëse për paqe do të jetë garantimi se Irani nuk do të zhvillojë kurrë armë bërthamore dhe se Ngushtica e Hormuzit do të mbetet e hapur për qarkullimin e lirë të anijeve.
Ngushtica, një arterie kyç për furnizimet globale me naftë dhe gaz, ka qenë praktikisht i mbyllur nga Irani që kur SHBA-ja dhe Izraeli nisën sulmet ndaj Republikës Islamike më 28 shkurt. Mbyllja e saj tronditi tregjet e energjisë dhe ekonominë globale.
Dy zyrtarë të lartë amerikanë thanë se presin që trafiku detar nëpër ngushticë të rritet ndjeshëm gjatë dy javëve të ardhshme.
“Nëse mendoni se trafiku para konflikti ishte 140 anije në ditë, mendoj se do të na duhen dy javë që të arrijmë në këtë nivel”, tha një zyrtar.
Administrata ka thënë se rreth 25 anije aktualisht po kalojnë në ditë dhe pritet janë që 40 deri në 50 të kalojnë brenda dite deri në fund të javës. Zyrtarët thanë se ngushtica do të jetë e hapur plotësisht deri më 19 qershor.
Washingtoni insiston se kalimi nëpër Hormuz duhet të jetë pa tarifa për 60 ditë, sipas memorandumit, ndërkaq bisedimet rajonale do të përcaktojnë se si do të veprohet në terma afatgjatë.
Por, paqartësia rreth kalimit me ose pa tarifa ka vazhduar.
Agjencia e lajmeve Fars – e cila është e afërt me Korpusin e Gardës Revolucionare Islamike – tha se “është vendosur që trafiku detar nëpër Gjirin Persik të rregullohet nga Irani në bashkërendim me Omanin”. Kjo bien ndesh me deklaratat e mëparshme të Uashingtonit.
Esmail Baqaei, zëdhënësi i Ministrisë së Jashtme të Iranit, tha në një konferencë për mediamë 15 qershor se “për një periudhë të caktuar kohore, ne do të organizojmë qarkullim të sigurt në Ngushticën e Hormuzit, në përputhje me veprimet e palës tjetër”.
“Ne gjithmonë kemi thënë se nuk synojmë të mbledhim tarifa kalimi, por do të përcaktojmë dhe mbledhim tarifat e nevojshme për shërbimet që do të ofrojmë, si shërbimet e lundrimit, mbrojtja e mjedisit, ndoshta sigurimi i anijeve dhe shërbime të tjera që do të ofrohen nga Irani dhe Omani”, tha ai.
Asetet e ngrira
Agjencia Reuters citoi një zyrtar të lartë iranian të ketë thënë se sipas kushteve të marrëveshjes, SHBA-ja do të lirojë 25 miliardë dollarë asete të ngrira iraniane, ndërsa Teherani do të pajtohet të mos prodhojë ose të mos sigurojë armë bërthamore.
Zyrtarët amerikanë e mohuan kategorikisht se ndonjë shumë parash ishte transferuar, pavarësisht spekulimeve se miliarda dollarë asete iraniane tashmë ishin zhbllokuar.
“Përgjigjja për këtë është zero”, tha një zyrtar kur u pyet nëse ishte zhbllokuar ndonjë pjesë e aseteve të ngrira iraniane.
Zyrtarët amerikanë thanë se lehtësimi i sanksioneve do të ndodhë vetëm në faza dhe do të lidhet me “përparim të verifikueshëm”, veçanërisht sa i përket aktiviteteve bërthamore të Iranit dhe sjelljes së tij në rajon.
Washingtoni tha se prioriteti i tij i parë është të sigurojë që Irani të mos rindërtojë atë që zyrtarët e përshkruan si një program të pasurimit “të shkatërruar në mënyrë sistematike”.
“Sa më shumë që të sillet si një shtet normal në skenën ndërkombëtare, aq më të gatshëm do të jemi për të hapur ekonominë e tij”, tha një zyrtar amerikan.
Zyrtarët amerikanë theksuan se tërheqja e trupave izraelite nga Libani nuk ishte kusht i marrëveshjes, por e paraqitën marrëveshjen me Iranin si pjesë të një përpjekjeje më të gjerë për të ulur tensionet në rajon.
Ata thanë se marrëveshja kornizë “nuk është një armëpushim i njëanshëm”, duke paralajmëruar se Izraeli do të ruajë të drejtën për t’u kundërpërgjigjur nëse vazhdojnë sulmet e mbështetura nga Hezbollahu, që mbështetet nga Irani.
Hezbollahu është grup militant dhe parti politike që kontrollon pjesën më të madhe të Libanit jugor. Ai konsiderohet organizatë terroriste nga Shtetet e Bashkuara, ndërsa Bashkimi Evropian e ka futur në listën e zezë vetëm krahun e tij të armatosur.
Megjithatë, kryeministri i Pakistanit, Shehbaz Sharif, tha më 15 qershor se Teherani dhe Uashingtoni kishin rënë dakord për një ndërprerje “të menjëhershme dhe të përhershme” të operacioneve ushtarake “në të gjitha frontet, përfshirë Libanin”.
Islamabadi ka qenë një ndërmjetës kyç në këtë konflikt.
Administrata amerikane zbuloi gjithashtu se bisedimet e drejtpërdrejta midis Izraelit dhe Libanit janë duke u zhvilluar, duke i cilësuar ato si historike.
Zyrtarët thanë se qëllimi është krijimi i një “kornize të re për rajonin”, e përqendruar te diplomacia dhe bashkëpunimi ekonomik, në vend të luftërave përmes forcave aleate.
Perëndimi mirëpret marrëveshjen
Më herët, liderët perëndimorë përshëndetën marrëveshjen SHBA-Iran dhe deklaruan se Ngushtica e Hormuzit duhet të jetë e hapur për lundrim pa tarifa dhe se Teherani nuk duhet të zotërojë kurrë armë bërthamore.
Presidenti francez, Emmanuel Macron, i cili do ta mirëpresë samitin e G7 të hënën, tha se marrëveshja “duhet të lejojë rihapjen urgjente dhe pa kushte të Ngushticës së Hormuzit, të cilën misioni ndërkombëtar i krijuar me Mbretërinë e Bashkuar është gati ta mbështesë”.
“Mjetet janë në dispozicion dhe gati për t’u angazhuar. Rikthimi i trafikut detar, pa kufizime ose tarifa, është kusht thelbësor për stabilitetin rajonal dhe ekonominë globale”, shtoi ai.
Kryeministri britanik, Keir Starmer, tha se “jemi të qartë se liria e lundrimit pa tarifa duhet të rikthehet tani në Ngushticën e Hormuzit”, duke shtuar se “Irani nuk duhet të ketë kurrë armë bërthamore”.
Sekretari i Përgjithshëm i Kombeve të Bashkuara, Antonio Guterres, e mirëpriti marrëveshjen si një “hap jetik” drejt zgjidhjes së luftës në Lindjen e Mesme.
Demokratët amerikanë thanë se i mirëpresin përpjekjet diplomatike, por se po presin hollësi konkrete të marrëveshjes para se të vendosin nëse do ta mbështesin atë apo jo.
Përfaqësuesi Gregory W. Meeks, demokrati më i lartë në Komitetin e Punëve të Jashtme të Dhomës së Përfaqësuesve, tha në një deklaratë se “kushtet e marrëveshjes, jo njoftimi për shtyp, do të përcaktojnë nëse ajo i shërben interesave amerikane”.
“Çdo marrëveshje përfundimtare duhet të jetë e qëndrueshme, e zbatueshme, transparente dhe subjekt i mbikëqyrjes rigoroze nga Kongresi. Populli amerikan meriton më shumë sesa njoftime të paqarta ose propagandë politike”, tha ai.
Senatori republikan Lindsey Graham, një mbështetës i zëshëm i Trumpit dhe kritik i ashpër i regjimit në Teheran, tha se ishte “i gëzuar” kur dëgjoi për marrëveshjen kornizë, por se po priste hollësitë e plota.
“Jam i lumtur të dëgjoj se memorandumi i mirëkuptimit me Iranin për të lejuar hapjen e Ngushticës së Hormuzit është arritur. Do të ndjek nga afër negociatat pasuese lidhur me programin bërthamor të Iranit dhe çështje të tjera”, shkroi ai në X.
“Jam disi i shqetësuar se mënyra se si Irani e sheh marrëveshjen duket e ndryshme nga ajo që po pretendon ekipi amerikan”, shtoi ai./REL
