Shkruan: Agon Maliqi
Që nga momenti kur administrata Trump mori detyrën në janar të 2025-ës, vëzhguesit në Ballkanin Perëndimor dhe më gjerë kanë pyetur veten nëse politika e SHBA-së ndaj rajonit të Europës Juglindore do të ndryshojë. Për dekada me radhë, si nën administratat demokrate ashtu edhe ato republikane, strategjia amerikane është përqendruar në mbështetjen e anëtarësimit të ardhshëm të rajonit në Bashkimin Europian dhe NATO, si dhe në investime për forcimin e qeverisjes demokratike, pavarësisë energjetike dhe integrimit të tregjeve rajonale. Edhe pse angazhimi i SHBA-së ka rënë që nga kulmi i tij në vitet 1990—kur Uashingtoni mori një rol më plotësues ndaj udhëheqjes europiane (me përjashtim të çështjeve të sigurisë dhe mbrojtjes)—ky orientim strategjik mbeti i pandryshuar.
Mandati i dytë i Trumpit ka përmbysur disa nga këto parime themelore. Ka ende njëfarë vazhdimësie politike në degën legjislative amerikane, e cila është kodifikuar përmes Aktit Dypartiak për Demokracinë dhe Prosperitetin në Ballkanin Perëndimor, si dhe në Pentagon, i cili nuk e ka ndryshuar praninë ushtarake amerikane në rajon. Megjithatë, Departamenti i Shtetit ka adoptuar një qasje tjetër, në përputhje me ndryshimet më të gjera globale. Kjo u artikulua qartë në një raport të fundit të Departamentit të Shtetit dërguar Kongresit, i cili përcakton se qëllimi i SHBA-së është në thelb “stabiliteti … si mjet për të ndjekur bashkëpunimin ekonomik”.
Siç pritej gjerësisht, promovimi i demokracisë dhe ndërtimi i shtetit janë braktisur, ashtu si edhe mbështetja për anëtarësimin në BE dhe zgjerimin e NATO-s. Në aspektin operacional, Shtetet e Bashkuara nuk koordinohen më me europianët përmes formatit QUINT—grupi që përfshin Francën, Gjermaninë, Italinë, Mbretërinë e Bashkuar dhe SHBA-në. Gjithashtu, ato nuk ndërhyjnë më në mënyrë aktive në menaxhimin e çështjeve të përditshme në Ballkan, duke e orientuar qasjen amerikane drejt një modeli që synon “fuqizimin e aktorëve lokalë për të zgjidhur vetë sfidat e tyre”.
Kjo qasje më e qetë e SHBA-së ndaj rajonit, e kombinuar me faktin se Departamenti i Shtetit ende nuk ka ambasadorë të konfirmuar nga Senati në vendet e rajonit, ka krijuar përshtypjen e mungesës së një drejtimi ose fokusi të qartë për Ballkanin Perëndimor. Megjithatë, shumë tregues sugjerojnë se SHBA-ja vazhdon të jetë mjaft e angazhuar, ndonëse përmes një kornize strategjike të ndryshme. Sot, fokusi kryesor amerikan duket se është tek projektet energjetike dhe infrastrukturore ekonomike, me një shtrirje më të gjerë gjeografike. Në mendësinë e administratës, Ballkani Perëndimor po trajtohet gjithnjë e më shumë si pjesë e hapësirës më të gjerë të Europës Jugore, Qendrore dhe Lindore, me të cilën zyrtarët energjetikë të administratës Trump kanë promovuar “hapjen e një epoke të re bashkëpunimi”.
Gazi rus jashtë, energjia amerikane brenda
Nën presidencën e Donald Trumpit, dominimi energjetik është shndërruar në një doktrinë strategjike të politikës së jashtme dhe të sigurisë së SHBA-së. Përpjekjet amerikane për të zëvendësuar Rusinë si eksportuesi kryesor i gazit natyror në Europë duket se janë bërë korniza kryesore përmes së cilës Uashingtoni e sheh angazhimin dhe partneritetet e tij edhe në Ballkan.
Rajoni ka nevojë për energji të besueshme për konsum të brendshëm, por gjithashtu mund të shërbejë si pikë hyrëse dhe tranziti për transportimin e gazit natyror të lëngshëm amerikan (LNG) drejt Europës Qendrore dhe Lindore. Energjia e qëndrueshme është gjithashtu e nevojshme për të nxitur investimet private amerikane në rajon, siç është projekti shumëmiliardë dollarësh i shpallur së fundmi për një qendër të të dhënave të inteligjencës artificiale në Kroaci.
Administrata Trump ka aktivizuar instrumente të ndryshme financiare për të avancuar këtë objektiv të sigurisë energjetike, duke përfshirë Bankën Eksport-Import dhe Korporatën Ndërkombëtare për Financimin e Zhvillimit, për të mbështetur projekte infrastrukturore energjetike nga Turqia deri në Poloni dhe Sllovaki.
Një nga projektet strategjike afatgjata në Ballkan është Korridori Vertikal i Gazit, i cili synon t’i shndërrojë portet greke, terminalet e LNG-së dhe Gazsjellësin Trans-Ballkanik në një qendër për rigazifikimin e LNG-së amerikane dhe shpërndarjen e saj drejt veriut në të paktën shtatë vende, me synimin përfundimtar që të arrijë edhe në Ukrainë. Pas përfundimit, ky korridor do të përbënte një alternativë ndaj gazsjellësve që furnizojnë gaz rus.
Në muajt e fundit, kompanitë amerikane të energjisë ExxonMobil dhe Chevron kanë nënshkruar marrëveshje me Greqinë për të eksploruar rezerva të reja të gazit natyror pranë Detit Jon dhe Kretës.
Në prill, Shqipëria, fqinji verior i Greqisë, nënshkroi një marrëveshje kornizë 20-vjeçare me vlerë gjashtë miliardë dollarë me kompaninë amerikane Venture Global dhe kompaninë greke Aktor për importimin e LNG-së amerikane, fillimisht përmes Greqisë. Më vonë synohet që porti jugor i Vlorës të shndërrohet në një qendër importi dhe të strehojë një central të ri termik me bazë gazi.
Më në veri, terminali kroat i LNG-së në Krk është bërë një tjetër pikë strategjike hyrëse për gazin amerikan në rajon. Administrata Trump ka bashkëpunuar me autoritetet e Bosnjë dhe Hercegovinës për zhvillimin e Interkoneksionit Jugor të Gazit, i cili do t’i siguronte Bosnjës një alternativë ndaj varësisë nga gazi rus që aktualisht merr përmes Serbisë.
Serbia, Maqedonia e Veriut dhe Kosova pritet të integrohen gjithashtu në këto korridore energjetike amerikane. Raporti i Departamentit të Shtetit përmend disa projekte prioritare, përfshirë modernizimin e termocentraleve me bazë qymyri në Kosovë.
Serbia tashmë po diversifikon burimet e furnizimit me gaz, duke përdorur një rrugë alternative përmes Greqisë dhe Bullgarisë. Ajo gjithashtu ka nënshkruar një marrëveshje për Bashkëpunim Strategjik me SHBA-në, ndërkohë që Uashingtoni po përpiqet të detyrojë kompaninë ruse Gazprom të shesë aksionet kontrolluese që zotëron në kompaninë energjetike serbe NIS.
Në kurs përplasjeje me Bashkimin Europian?
Administrata Trump e sheh qartë këtë strategji përmes prizmit të përfitimeve për ekonominë dhe industrinë amerikane. Por ajo gjithashtu e konsideron energjinë si një mjet ndikimi për arritjen e objektivave gjeopolitike, si sigurimi i përafrimit me interesat amerikane dhe të NATO-s, frenimi i rivalëve dhe krijimi i stimujve për bashkëpunim rajonal.
Kjo qasje u pa qartë gjatë vitit të kaluar në Bosnjë dhe Hercegovinë, ku u zhvillua një lloj shkëmbimi interesash midis SHBA-së dhe Milorad Dodik, i konsideruar si përfaqësues i interesave të Kremlinit dhe nxitës i tendencave separatiste. SHBA hoqi sanksionet ndaj Dodikut pothuajse në të njëjtën kohë kur projekti i Interkoneksionit Jugor të Gazit shënoi përparime legjislative. Duke kaluar nga gazi rus te LNG-ja amerikane, Shtëpia e Bardhë duket se supozon se edhe orientimi politik i Dodikut do të ndjekë të njëjtin drejtim.
Nga këndvështrimi i sigurisë, një prani më e madhe ekonomike amerikane në rajon dhe eliminimi i instrumenteve ruse të presionit krijojnë një interes të drejtpërdrejtë për Uashingtonin që të vazhdojë të mbrojë rendin rajonal që ka ndihmuar të ndërtohet.
Në parim, kjo është pozitive për sigurinë rajonale, pasi mund të kufizojë hapësirën e veprimit për aktorë revizionistë si Aleksandar Vuçiq, i cili përpiqet të balancojë marrëdhëniet mes Perëndimit dhe Rusisë.
Megjithatë, ekziston rreziku që kjo strategji të përplaset me objektivin jetik të rajonit për anëtarësim në Bashkimin Europian. Investimet masive në gaz bien ndesh me agjendën e gjelbër të BE-së, e cila synon eliminimin gradual të përdorimit të gazit. Kjo i vendos vendet kandidate të Ballkanit Perëndimor në mes të përplasjeve midis SHBA-së dhe BE-së, si dhe mosmarrëveshjeve të brendshme brenda vetë BE-së.
Një problem tjetër është se kjo strategji mund të dëmtojë qeverisjen demokratike, pasi shumica e investimeve realizohen përmes marrëveshjeve jo transparente ndërqeveritare dhe legjislacionit të posaçëm që u jep qasje të privilegjuar kompanive të paracaktuara amerikane. Kjo mund të sjellë kosto të pajustifikueshme për qytetarët dhe të forcojë rrjetet financiare të liderëve autoritarë rajonalë që minojnë demokracinë dhe rrugën drejt BE-së.
Është ende e vështirë të vlerësohet se deri ku do të arrijë kjo agjendë energjetike amerikane në Ballkanin Perëndimor dhe çfarë do të realizojë gjatë mandatit të Trumpit. Shumica e zhvillimeve deri më tani kanë qenë nënshkrime marrëveshjesh kornizë dhe nisje procesesh legjislative, të cilat kërkojnë kohë për t’u materializuar.
Liderët e Ballkanit Perëndimor janë gjithashtu të njohur për aftësinë e tyre për të luajtur lojëra transaksionale dhe për të përdorur procese të ndërlikuara burokratike për të fituar kohë dhe për të ruajtur opsione të ndryshme.
Përballë kësaj strategjie të re amerikane, disa liderë të rajonit mund të përpiqen të fitojnë favorin e administratës Trump dhe të kompanive energjetike pranë saj për përfitime afatshkurtra politike, duke qenë të vetëdijshëm se ndryshimet në politikën amerikane mund të riformësojnë sërish prioritetet e politikës së jashtme të SHBA-së.
Megjithatë, mund të thuhet me siguri se, për momentin, ajo që mund të quhet “doktrina Trump për Ballkanin” shërben si një faktor frenues ndaj kërcënimeve afatshkurtra të sigurisë, por pa zgjidhur shumë nga problemet afatgjata të rajonit dhe duke e komplikuar më tej rrugën tashmë të vështirë drejt anëtarësimit në Bashkimin Europian.
Ky opinion u publikua në Atlantic Council në anglisht dhe u përkthye në shqip nga Gazeta Express
