Historia e familjes Deliallisi është e lidhur me disa prej periudhave më të rëndësishme të shtetformimit shqiptar, nga lëvizja kombëtare dhe shpallja e Pavarësisë deri te përplasjet politike të pas Luftës së Dytë Botërore.
Anëtarët e saj u përfshinë në jetën publike, administratën shtetërore dhe strukturat ushtarake, duke krijuar një traditë që, sipas historisë familjare, u ndërpre dhunshëm pas vendosjes së pushtetit komunist. Shpallja e Pavarësisë më 28 nëntor 1912 ishte një moment themelor për historinë e vendit. Në vitet që pasuan, Shqipëria u përball me sfida të mëdha politike, ushtarake dhe institucionale. Figura të përfshira në jetën publike, administratë dhe ushtri luajtën role të ndryshme në organizimin e shtetit të ri. Pjesëtarë të familjes Deliallisi u angazhuan në administratën vendore, në institucionet politike dhe në shërbimin ushtarak. Mes tyre përmendet Kapllan Dalip Deliallisi, i cili ishte deputet në parlamentin shqiptar të vitit 1921, si dhe Mustafa Dalip Deliallisi, i diplomuar në Akademinë Ushtarake të Torinos më 1936. Sipas kronologjisë së përcjellë për persekutimin e familjes, një nga ngjarjet më të rënda ndodhi më 3 nëntor 1944. Në këtë datë, forcat partizane ekzekutuan pa gjyq Kapllan dhe Jakup Deliallisit, vëllezër të Ymer Deliallisit, si dhe Shefqet Deliallisit, djalin e tij 23-vjeçar. Ngjarja vendoset në ditët e para të konsolidimit të pushtetit komunist, kur vendi po kalonte një ndryshim të thellë politik dhe ushtarak. Për familjen Deliallisi, humbja e tre pjesëtarëve brenda një periudhe kaq të shkurtër shënoi një goditje të rëndë. Këto vrasje nuk ishin fundi i tragjedisë. Përkundrazi, vitet që pasuan do të sillnin arrestime, vdekje në hetuesi, ekzekutime dhe përplasje të armatosura, duke e zgjeruar rrethin e familjarëve të prekur nga represioni. Në nëntor të vitit 1944, pas një periudhe të mbushur me tensione dhe luftra, forcat partizane ekzekutuan pa gjyq dy vëllezërit e Ymerit, Kapllan dhe Jakup Deliallisin, si dhe djalin e tij, Shefqet Deliallisin, në fshatin Arbanë. Këto krime mbetën të panjohura për publikun dhe u maskuan nga rrethanat e luftës, por, sapo komunistët morën pushtetin, terrori dhe persekutimi ndaj pasardhësve të familjes Deliallisi do të merrnin një tjetër dimension. Viti 1945 solli një tjetër goditje për familjen. Beqir Ymer Deliallisi u arrestua dhe më pas vdiq në hetuesi, ku thuhet se u mbyt gjatë marrjes në pyetje.
GRUPI I DEPUTETËVE
Në vitin 1946, u ekzekutua Tefik Deliallisi, nip i Ymer Deliallisit, i përmendur në lidhje me të ashtuquajturin grup të deputetëve. Në kronologjinë e persekutimit të Deliallisëve, viti 1948 shënon dy humbje të tjera. Dalip Deliallisi, djali i Kapllanit dhe nipi i Ymerit, thuhet se u vra gjatë një përpjekjeje me forcat e Sigurimit të Shtetit. Në të njëjtin vit përmendet edhe Mustafa Deliallisi, vëllai tjetër i Ymerit, ushtarak i diplomuar në Akademinë Ushtarake të Torinos më 1936. Sipas historisë së tij biografike, Mustafa kishte krijuar një çetë antikomuniste dhe për disa vjet kishte qëndruar në ilegalitet, duke kundërshtuar regjimin. Mustafa Deliallisi u rrethua nga forcat e ndjekjes në dhjetor 1948. Sipas rrëfimit të publikuar për jetën e tij, ai refuzoi të dorëzohej dhe i dha fund jetës për të mos rënë në duart e forcave që e ndiqnin. Pas vdekjes, trupi i tij thuhet se u ekspozua për tri ditë e tri net në qendër të Shijakut dhe më pas u varros në një vend të paidentifikuar pranë lumit Erzen. Familja nuk e ka gjetur varrin e tij, pavarësisht kërkimeve të vazhdueshme. Një tjetër episod tragjik i përcjellë në historinë e familjes lidhet me Bujarin, djalin 16-vjeçar të Shaqir Deliallisit. Sipas rrëfimit familjar, i mituri u përball me tortura të rënda gjatë qëndrimit në qeli dhe, në kushtet e vuajtjeve të përshkruara si të padurueshme, i dha fund jetës. Goditjet ndaj familjes Deliallisi nuk përfunduan me vrasjet e viteve 1944–1948. Edhe pjesëtarë të tjerë të familjes u përballën me burgime, internime dhe forma të ndryshme të përndjekjes politike. Kjo seri vrasjesh dhe persekutimesh nuk mbaroi me këto tragjedi. Ndërsa regjimi i Enver Hoxhës vazhdonte të forconte pushtetin e tij, shumë anëtarë të tjerë të familjes Deliallisi, si Abaz Mersin Deliallisi, Selami Shaqir Deliallisi dhe Skënder Gani Deliallisi, u arrestuan dhe u dërguan në burgje të ndryshme, ku përfunduan me dënime të rënda, duke mbajtur një ngarkesë të rëndë mbi shpinën e kësaj familjeje të shkatërruar.
RRETHIMI I MUSTAFA DELIALLISIT
I diplomuar në Akademinë Ushtarake të Torinos më 1936, Mustafa Deliallisi ishte një nga ushtarakët shqiptarë të formuar në Perëndim, i cili pas vendosjes së regjimit komunist u rreshtua kundër pushtetit të ri. Për katër vjet, ai qëndroi në ilegalitet me çetën e vet, derisa u rrethua nga forcat e ndjekjes në dhjetor 1948. Refuzimi për t’u dorëzuar, vdekja tragjike dhe zhdukja e varrit e kthyen historinë e tij në një nga plagët e pazgjidhura të kujtesës familjare dhe historisë së represionit komunist në Shqipëri. Ushtarak i shkolluar, me përvojë në strukturat e shtetit shqiptar, Deliallisi përfundoi në anën e kundërshtarëve të regjimit të ri dhe kaloi vitet e fundit të jetës në ilegalitet. Fati i tij përmbledh disa prej dramave të Shqipërisë së pasluftës, përplasjen mes pushtetit komunist dhe kundërshtarëve të tij, ndjekjen e grupeve antikomuniste, trajtimin e trupave të të vrarëve dhe, mbi të gjitha, dhimbjen e familjeve që për dekada nuk patën mundësi të dinin se ku ishin varrosur të afërmit e tyre.
VITET E ILEGALITETIT
Mustafa Deliallisi lindi në Shijak në vitin 1912. Formimi i tij arsimor dhe ushtarak nisi në Shqipëri, ku përfundoi gjimnazin në Shkodër dhe më pas ndoqi Shkollën Plotësuese të Oficerëve në Tiranë. Këto institucione përbënin një etapë të rëndësishme për përgatitjen e kuadrove që do të shërbenin në strukturat ushtarake të shtetit shqiptar. Pas përfundimit të studimeve në vend, ai vijoi formimin profesional në Itali. Në vitin 1936 u diplomua në Akademinë Ushtarake të Torinos, një përvojë që e rendiste ndër ushtarakët shqiptarë të arsimuar në institucionet ushtarake perëndimore të kohës. Studimet jashtë vendit i dhanë përgatitje profesionale për karrierën ushtarake, ndërsa kthimi në Shqipëri e përfshiu në shërbimin shtetëror. Sipas të dhënave biografike, ai shërbeu si rrethkomandant i rekrutimit në Librazhd dhe në Burrel, detyra që lidheshin me organizimin dhe administrimin e strukturave të rekrutimit ushtarak. Karriera e tij u zhvillua në një periudhë kur Shqipëria po kalonte ndryshime të mëdha politike. Institucionet shtetërore, ushtria dhe administrata u përballën me tronditje të njëpasnjëshme, veçanërisht pas pushtimit italian të prillit 1939. Pushtimi i Shqipërisë në vitin 1939 ndryshoi rrënjësisht funksionimin e institucioneve dhe të strukturave ushtarake shqiptare. Në këto rrethana, edhe karriera e Mustafa Deliallisit mori një drejtim tjetër. Sipas biografisë së publikuar për të, pas pushtimit ai u emërua përkohësisht në Malin e Zi. Më pas dha dorëheqjen nga shërbimi ushtarak, duke u larguar nga detyrat që kishte ushtruar deri atëherë. Viti 1943 shënon një tjetër etapë në jetën e tij, kur ai u emërua komandant i xhandarmërisë në Shijak. Kjo periudhë përkonte me një kohë të trazuar, kur Shqipëria ishte përfshirë në konfliktin e Luftës së Dytë Botërore dhe grupet politike e ushtarake përgatiteshin për përplasjen që do të përcaktonte rendin e pasluftës. Me përfundimin e luftës dhe vendosjen e pushtetit komunist, pozicioni i tij ndryshoi përsëri. Deliallisi nuk u integrua në strukturat e regjimit të ri, por, sipas të dhënave të disponueshme për historinë e tij, u bë kundërshtar i armatosur i pushtetit komunist. Vendosja e regjimit komunist pas Luftës së Dytë Botërore u shoqërua me eliminimin e kundërshtarëve politikë dhe konsolidimin e kontrollit mbi vendin. Në këtë klimë, një pjesë e kundërshtarëve të pushtetit zgjodhën arratisjen, jetën në ilegalitet ose organizimin e grupeve të armatosura. Mustafa Deliallisi krijoi çetën e tij dhe u vendos në kundërshtim me regjimin komunist. Sipas rrëfimeve biografike, për rreth katër vjet ai dhe njerëzit që e shoqëronin arritën t’i shmangeshin kapjes nga forcat shtetërore, ndërsa vijuan veprimtarinë e tyre kundër pushtetit. Për regjimin, grupe të tilla përbënin një sfidë ndaj autoritetit të tij, sidomos në vitet e para pas luftës, kur strukturat e sigurisë po zgjeronin kontrollin në të gjithë territorin. Për këtë arsye, forcat e ndjekjes u angazhuan në operacione për identifikimin, rrethimin dhe neutralizimin e grupeve që vepronin në ilegalitet. Në materialet biografike për Deliallisin, emri i Kadri Hazbiut përmendet në lidhje me forcat e ndjekjes që u angazhuan kundër çetës së tij. Hazbiu do të bëhej më vonë një nga figurat e rëndësishme të aparatit të sigurisë së shtetit komunist. Vitet e ilegalitetit ishin një periudhë pasigurie dhe rreziku të vazhdueshëm.
FUNDI TRAGJIK
Fundi i jetës së Mustafa Deliallisit erdhi në dhjetor të vitit 1948, kur ai u rrethua nga forcat e ndjekjes. Sipas rrëfimit të përcjellë në materialet biografike, ai refuzoi të dorëzohej dhe, për të mos rënë në duart e forcave që e ndiqnin, i dha fund jetës. Historia e tij u bë veçanërisht e dhimbshme për shkak të asaj që ndodhi më pas me trupin dhe vendvarrimin e tij. Sipas rrëfimeve të publikuara për fatin e tij, pas vdekjes, trupi i Mustafa Deliallisit u dërgua në qendër të Shijakut dhe u ekspozua për tri ditë e tri net. Ky veprim synonte të shërbente si paralajmërim për ata që mund të mendonin t’i kundërviheshin regjimit. Pas ekspozimit, trupi u largua nga qendra e qytetit dhe, sipas të njëjtave rrëfime, u transportua me një karrocë që përdorej për mbeturinat. Më pas u varros në një vend pranë lumit Erzen, larg varrezave të qytetit dhe pa një shenjë identifikuese. Për familjen Deliallisi, kjo do të shënonte fillimin e një kërkimi të gjatë dhe të dhimbshëm. Të afërmit nuk patën mundësi ta përcillnin të ndjerin me një ceremoni mortore dhe as të kishin një vend të njohur ku të përkujtonin jetën e tij. Edhe pas ndryshimit të sistemit politik, familjarët kanë vijuar të kërkojnë eshtrat e Mustafa Deliallisit. Megjithatë, sipas të dhënave të bëra publike, vendvarrimi i tij nuk është identifikuar përfundimisht. Pas rënies së regjimit komunist, Shqipëria nisi procesin e njohjes së personave që kishin vuajtur burgim, internim ose ishin vrarë për arsye politike gjatë diktaturës. Sipas të dhënave të përcjella për rastin e Mustafa Deliallisit, më 20 shkurt 1993, komisioni i ngarkuar për shqyrtimin e rasteve të personave të vdekur në burg pa qenë të dënuar dhe të atyre të pushkatuar pa gjyq njohu faktin e vrasjes së tij për motive politike. Në materialin përkatës përmendet data 17 dhjetor 1948 si data e njohur nga komisioni. Terrori komunist ndaj familjes Deliallisi është një prej shumë historive të dhimbshme që dëshmojnë se si regjimi i diktaturës po shkatërronte jo vetëm jetët e individëve, por dhe historinë e kombit, duke iu dhënë fund çdo shprese për një shoqëri të lirë dhe të drejtë. Është një prej historive tragjike që ka mbetur në kujtesën kolektive të shqiptarëve si një simbol i persekutimit të egër të atdhetarëve që kishin luftuar për lirinë dhe Pavarësinë e Shqipërisë. Fisi i Deliallisëve ka nxjerrë ndër shekuj emra të cilët ndikuan në kushtet historike dhe politike në periudha të ndryshme. Mirëpo në histori, ata të cilët kanë mundur të vënë firmën e tyre janë Sali Bej Deliallisi, i cili themeloi edhe qytetin e Shijakut në vitin 1880 dhe Ymer Deliallisi, një prej firmëtarëve të Deklaratës së Pavarësisë, i cili u bë më vonë edhe një ndër figurat kryesore politike të kohës, deri sa u nda nga jeta në 1944./Panorama
