Gjatë luftës në Kosovë, NATO pauzoi bombardimet e saj në mënyrë që çerkezët e Kosovës, të ktheheshin në shtëpitë e tyre. Kështu raporton OCMedia, ku shtohet se, më 1 gusht 1998, një avion që transportonte çerkezë nga Kosova u ul në Kaukazin e Veriut, duke shënuar kthimin e parë të organizuar të çerkezëve në atdheun e tyre të lashtë që nga koha kur u detyruan të largoheshin më shumë se një shekull më parë.
Për shumëkënd, kjo dukej si një ëndërr e shumëpritur — pasardhësit e atyre që u dëbuan gjatë pushtimit të Kaukazit nga Perandoria Ruse më në fund ishin në shtëpi.
Për çerkezët e Kosovës, kthimi në Adige ishte menduar si një rikthim në atdhe — megjithatë për shumë prej tyre, kthimi pas 150 vitesh solli sfida të reja.
Lufta ruso-çerkeze, e cila filloi në vitin 1763 dhe përfundoi 101 vjet më vonë në 1864, pati një kosto të jashtëzakonshme. Vlerësimet për numrin e të vrarëve në gjenocidin që pasoi variojnë nga disa qindra mijëra deri në mbi një milion, ndërsa shumica e të mbijetuarve u dëbuan në Perandorinë Osmane në një nga zhvendosjet më të mëdha të detyruara të shekullit të 19-të. Më pas ata u vendosën në territoret e perandorisë, përfshirë Ballkanin. Sot, çerkezët në mbarë botën e përkujtojnë çdo vit 21 majin, datën kur ndodhi beteja e fundit, si ditë zie.
Për pothuajse 150 vjet, çerkezët e Kosovës ndërtuan jetën e tyre në Ballkan, duke ruajtur gjuhën dhe lidhjet e forta të identitetit. Deri në vitet 1930, komuniteti çerkez në Kosovë numëronte rreth 400 deri në 500 persona. Ata jetonin kryesisht në qytetin e Gjilanit dhe në disa fshatra në veri të Prishtinës. Me kalimin e kohës, u bënë një pakicë e fshehur, pa tërhequr shumë vëmendje.
Si një komunitet i vogël në Kosovë, ata përpiqeshin të mbanin marrëdhënie të mira si me serbët ashtu edhe me shqiptarët, dhe për shumë familje fillimisht nuk kishte ndonjë arsye të qartë për t’u larguar. Kthimi në Kaukaz u bë i mendueshëm vetëm nën presionin e luftës.
“Nuk ishte menduar të jetonim atje përgjithmonë”
Ideja për riatdhesim u ngrit për herë të parë zyrtarisht në vitin 1991 në Kongresin e parë të Shoqatës Ndërkombëtare Çerkeze në Nalçik, Kabarda–Balkari. Por propozimi mbeti më shumë një mundësi politike sesa një projekt i menjëhershëm.
Vetëm në vitin 1998, kur situata në Kosovë u përkeqësua, negociatat mes autoriteteve të Adigesë dhe qeverisë serbe u intensifikuan, me mbështetje nga Moska.
Lufta e Kosovës doli si pjesë e shpërbërjes më të gjerë të Jugosllavisë që filloi në fillim të viteve 1990. Luftimet mes forcave serbe të sigurisë dhe Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës u përshkallëzuan ndjeshëm në vitin 1998, duke zhvendosur qindra mijëra civilë, para se NATO të nisë fushatën ajrore kundër autoriteteve serbe në mars 1999.
Aslan Xharimov, presidenti i parë i Adigesë, më vonë kujtoi në një intervistë me studiuesen Dr. Marieta Schneider se ai i kishte dërguar një apel zyrtar presidentit rus Boris Jelcin në emër të tre republikave ruse në Çerkezinë historike — Adigea, Kabarda–Balkaria dhe Karaçaj–Çerkezia. Në letrën e tij, ai i kërkonte Jelcinit të mbështeste riatdhesimin e çerkezëve të Kosovës, duke argumentuar se kjo do të “rriste prestigjin e Rusisë”.
Reputacioni i Moskës ishte dëmtuar rëndë nga Lufta e Parë Çeçene dhe ndihma ndaj një komuniteti mysliman çerkez mund të paraqitej si një gjest pozitiv dhe simbolik.
Sipas Xharimovit, Jelcini u bind dhe menjëherë urdhëroi Ministrinë e Jashtme ruse të merrej me këtë çështje, ndërsa ministri i Jashtëm Jevgeni Primakov dhe zëvendësi i tij Vitali Çurkin u përfshinë në negociata.
Një zyrtar anonim në Adige, i përfshirë drejtpërdrejt në organizimin e migrimit, më vonë pranoi se problemet mes çerkezëve dhe shqiptarëve ishin ekzagjeruar për të fituar mbështetjen e Moskës. Shpesh, çerkezët në Kosovë kishin lidhje më të afërta me shqiptarët sesa me serbët, për shkak të ngjashmërive kulturore dhe fetare, dhe martesat e përziera nuk ishin të rralla. Por kjo nuk do të thoshte se kishin konflikte me serbët.
“Ambienti rreth nesh ishte i mirë, puna ishte normale”, thotë Neziha, një çerkeze e lindur në Kosovë në fshatin Buzëlumi, i njohur nga banorët e mëparshëm çerkezë me emrin serb Donje Stanovce. Megjithatë, në fund, Kosova ishte “ende jo atdheu ynë”, thotë ajo.
Dana, emri i së cilës është ndryshuar për arsye privatësie dhe që u rrit në të njëjtin fshat, përforcon këtë ndjenjë, duke theksuar se gjuhët dhe kontaktet ndryshonin sipas rrethanave.
“Kur dilnim jashtë, meqë shqiptarët jetonin në fshatin tonë, flisnim shqip. Në shkollë flisnim serbisht. Por kur ishim vetëm ne, vetëm çerkezë mes nesh, flisnim çerkezisht”, kujton Dana.
Megjithatë, si Neziha, ajo nuk kishte dyshim për përkatësinë e saj të vërtetë.
“U rrita me mendimin se nuk ishte menduar të jetonim atje përgjithmonë”, thotë ajo. Babai i saj ishte veçanërisht i vendosur.
“Kur isha e vogël, kur rrija me babanë tim, ai më thoshte: ‘Do të shkojmë atje [në Adige], nuk i përkasim këtu, nuk do të jetojmë këtu, ndaj mos u lidh shumë’”.
Schneider shkruan se më 24 korrik 1998, 200 çerkezët e parë të Kosovës u autorizuan zyrtarisht për të udhëtuar drejt Rusisë në një notë diplomatike nga ambasada ruse në Beograd. Kjo notë theksonte se ata ishin të lirë të zgjidhnin vendbanimin, të ruanin ose ndryshonin shtetësinë dhe madje të shisnin pronën sipas ligjit jugosllav.
Komuniteti çerkez iu përgjigj me një letër angazhimi ndaj qeverisë jugosllave, duke justifikuar largimin si përgjigje ndaj rrezikut të asimilimit dhe rënies demografike, duke shprehur njëkohësisht mirënjohjen për Jugosllavinë si vendi që kishte strehuar paraardhësit e tyre dhe që ishte bërë një “atdhe i vërtetë”.
Nisja u caktua për 1 gusht. Atë ditë, autobusët i morën çerkezët nga fshatrat dhe i çuan në Beograd. Atje, një avion i Ministrisë ruse të Situatave Emergjente i priste për t’i çuar në Mineralnye Vody në rajonin Stavropol.
Kur grupi i parë mbërriti në Adige në vitin 1998, ata u pritën me festime si nga autoritetet ashtu edhe nga çerkezët vendas, të cilët e panë këtë si një moment historik.
Riatdhesimi në valë
Pas marrëveshjeve formale, shtysa për t’u larguar erdhi kryesisht nga bindja në nivel komuniteti.
Dana i atribuon babait të saj, një aktivist, meritën për organizimin e largimit, duke theksuar se marrëveshjet zyrtare ishin dytësore. Ajo që i lëvizi njerëzit ishte puna derë më derë, bindja personale.
“Madje kishte njerëz që ai i lutej, duke u thënë se gjithçka do të ishte mirë, hajdeni, ky është atdheu juaj. I solli të gjithë”.
Megjithatë, frika nga e panjohura i mbante shumë pas.
“Kur ka pasiguri, ke frikë gjithsesi. Nuk e di ku po shkon”.
Jo të gjithë u larguan menjëherë. Disa familje mbetën, duke shpresuar se situata do të stabilizohej.
Më vonë, përkeqësimi i situatës e bëri vendimin më të lehtë, por bombardimet e NATO-s në 1999 e vështirësuan largimin.
“Komunikimi ishte ndërprerë, nuk kishte telefona”, kujton Neziha.
Megjithatë, autoritetet ruse organizuan evakuimin, madje arritën një marrëveshje me NATO-n që të mos kishte bombardime gjatë largimit.
Grupi u transportua në Sofje dhe më pas në Rusi, duke mbërritur në Adige më 22 maj 1999.
Atdheu që gjetën
Dana ishte vetëm 15 vjeçe kur u largua nga Kosova.
“Nuk e harron kurrë. Jeton diku 15 vjet, ke miq… emocione të përziera”.
Ajo ndjeu trishtim për ata që mbetën, por edhe gëzim.
“Ëndrra e babait tim po bëhej realitet”.
Megjithatë, realiteti ishte ndryshe nga pritshmëritë.
“Mendoja se do të ishte më i zhvilluar”, thotë ajo për Majkopin.
Pavarësisht kësaj, ndjenja e përkatësisë mbeti e fortë.
“Kur do diçka, mbyll sytë ndaj të tjerave”.
Edhe Neziha ndau ndjenja të ngjashme — atdheu kishte ekzistuar për të më parë në kujtesë dhe kulturë.
“Fizikisht ishim në Kosovë, por mendërisht ishim në Adige”.
Megjithatë, jeta nuk ishte e lehtë dhe disa u kthyen në Kosovë.
Në vitin 2007 u themelua fshati Mafehabl pranë Majkopit, ku u vendosën shumica e çerkezëve të Kosovës.
Një nga elementet kryesore është xhamia e ndërtuar me tulla të kuqe, që është bërë qendër e komunitetit.
Megjithatë, dallimet kulturore me çerkezët vendas shpesh krijuan tensione.
“Ende na pyesin nga jeni”, thotë Dana. “Nuk mund të jemi identikë me vendasit”.
Gjuha e kthimit
Në Kosovë, gjuha çerkeze ishte thelbësore për jetën e përditshme. Në Adige, megjithatë, rusishtja dominoi.
Neziha e përjetoi këtë si zhgënjim.
“Pse përgjigjeni në rusisht? A keni turp nga gjuha juaj?”.
Ajo këmbënguli të fliste çerkezisht si mjeke dhe ndihmoi në ringjalljen e përdorimit të saj.
Megjithatë, sfida më e madhe mbeti te brezat e rinj.
“E ruajtëm gjuhën për 150 vjet, dhe tani po e humbasim në 26 vjet”.
Dana përballet me këtë realitet në familjen e saj.
“Nëse humbet gjuhën, humbet njerëzimin”.
Kjo mbetet një nga paradokset më të mëdha të kthimit: në mërgim, gjuha u ruajt me përkushtim; ndërsa në atdhe, ku duhej të ishte e sigurt, ajo po rrezikohet sërish.
OC Media (Open Caucasus Media) është një platformë e pavarur lajmesh online në gjuhën angleze, që mbulon rajonet e Kaukazit të Veriut dhe të Jugut.
